Utah
stan | |||||
45. stan od 4 stycznia 1896 | |||||
| |||||
Dewiza: Industry | |||||
Państwo | ![]() | ||||
---|---|---|---|---|---|
Stolica | Salt Lake City | ||||
Kod ISO 3166-2 | US-UT | ||||
Gubernator | Spencer Cox (R) | ||||
Powierzchnia | 219 882 km²[1] | ||||
Populacja (2017) • liczba ludności |
3 101 833[2] | ||||
• gęstość | 10,50 os./km² | ||||
Strefa czasowa | UTC-07:00 UTC-06:00 | ||||
Języki urzędowe | język angielski | ||||
Położenie na mapie USA![]() | |||||
Strona internetowa | |||||
Portal ![]() |
Utah (wymowa: /ˈjuːtɑː/ ) – stan na środkowym zachodzie Stanów Zjednoczonych, leżący na obszarze Wielkiej Kotliny (północno-zachodnia część stanu) i Wyżyny Kolorado (południowo-wschodnia część). Graniczy na północy z Idaho i Wyoming, na wschodzie z Kolorado, na południowym wschodzie z Nowym Meksykiem (w jednym punkcie), na południu z Arizoną i na zachodzie z Nevadą. W dniu 4 stycznia 1896 roku prezydent Grover Cleveland proklamował Utah jako czterdziesty piąty stan Stanów Zjednoczonych[3].
Nazwa „Utah” pochodzi od nazwy tubylczych amerykanów - Indian Ute. Istnieją dwie teorie pochodzenia słowa: pierwsza, iż pochodzi ono z dialektu Ute (należącego do języków uto-azteckich) i oznaczającego „ludzi gór”, druga - iż pochodzi od słowa yuttahih z języka Apaczów (należącego do języków atapaskańskich), a znaczącego ten/ci którzy są wyżej[4].
Utah jest znane z bycia jednym z najbardziej homogenicznych religijnie stanów Stanów Zjednoczonych. Ponad połowa mieszkańców jest zdeklarowanymi mormonami.
Etymologia[edytuj | edytuj kod]
Pierwowzorem jest nazwa z języka Apaczów Juttahih „ten, który mieszka wyżej”, to jest w górach White Mountains „góry białe”. Mormoni kolonizując kraj nad Wielkim Jeziorem Słonym, nazwę tę przenieśli (1847) w formie Ute na tamtejsze plemiona indiańskie.
Warunki naturalne[edytuj | edytuj kod]
Stan leży na obszarze Gór Skalistych, Wielkiej Kotliny i Wyżyny Kolorado. Obszar stanu jest wyżynny i górzysty. W północno-zachodniej części stanu rozpościera się bezodpływowe Wielkie Jezioro Słone i Wielka Pustynia Słona.
Klimat[edytuj | edytuj kod]
Klimat stanu jest podzwrotnikowy, wybitnie suchy. Według klasyfikacji klimatów Köppena klimat Utah należy do stref BWh (klimat pustyń podzwrotnikowych), BWk (klimat pustyń stref umiarkowanych) i BSh (klimat stepów) z dużym oddziaływaniem klimatu górskiego ze względu na obecność gór których wysokość sięga 4123 m n.p.m. (Kings Peak).
Opady[edytuj | edytuj kod]
Opady w Utah należą do najniższych w Stanach Zjednoczonych. Niewielkie opady są spowodowane położeniem Utah w cieniu opadowym gór Sierra Nevada, a ponadto wschodnia część w cieniu opadowym łańcucha Wasatch. Wyróżnia się dwa kierunki napływu wilgotnego powietrza zawierającego potencjalnie wodę opadową. W okresie zimowym, od października do maja, z kierunku zachodniego napływa wilgotne powietrze pacyficzne. Spowodowane jest to często występującymi w tym okresie sztormami na Oceanie Spokojnym, których kierunek przemieszczania jest wschodni. W okresie letnim dociera do Utah, szczególnie jego wschodniej części, powietrze monsunowe znad Zatoki Meksykańskiej[5].
Większość terenów o nizinnym charakterze rzeźby terenu (mimo dużego wyniesienia nad poziom morza) ma opady na poziomie poniżej 305 mm rocznie. Nieco wyższe opady ma korytarz, którym poprowadzona jest autostrada I-15, gdyż wynoszą 381 mm. Rejon Wielkiej Pustyni Słonej otrzymuje mniej niż 127 mm rocznie opadów. Szczyty górskie w Utah mogą jednak otrzymywać opady na poziomie 1500 mm.
W zimie śnieg może zdarzać na terenie całego stanu jednak najczęściej ogranicza się do wierzchołków gór oraz dolin na południu. Jednak i tutaj zdarzają się różnice, gdyż rejon miasta St. George, leżącego w południowo-zachodnim krańcu stanu ma średnio rocznie tylko 8 cm śniegu, podczas gdy Salt Lake City ze względu na wpływ sąsiedztwa Wielkiego Słonego Jeziora otrzymuje rocznie nawet 152 cm śniegu. Tak wysokie opady śniegu sprzyjały podjęciu decyzji o przyznaniu Salt Lake City organizacji Zimowych Igrzysk Olimpijskich w 2002 roku. Rekordowe opady śniegu w SLC miały miejsce zimą 1951/52 kiedy suma wyniosła 287,4 cm[6]. Rejony górskie Utah, jak na przykład pasmo górskie Wasatch otrzymują rocznie nawet do 1270 cm śniegu.
Temperatura[edytuj | edytuj kod]
Temperatura w stanie Utah przyjmuje szeroki zakres wartości. Zimą, w zależności od wysokości spadki mogą być bardzo znaczne, natomiast lato jest upalne w całym stanie z wyjątkiem szczytów gór. Leżące na północy i wschodzie góry zabezpieczają przed napływem arktycznego powietrza w zimie, choć sporadycznie taki napływ się zdarza. Średnia maksymalna temperatura stycznia zawiera się pomiędzy −1 °C na północy i prawie 13 °C w St. George, na południu.
Temperatury poniżej −18 °C w większości lat zdarzają się na terenie całego stanu, jednak w niektórych rejonach ma to miejsce regularnie. Na przykład w mieście Randolph średnio przez 50 dni rocznie temperatura spada poniżej −18 °C. W lipcu średnie maksymalne temperatury zawierają się w przedziale pomiędzy 29 °C a 38 °C. Jednak niska wilgotność względna oraz wysoki poziom powyżej poziomu morza powodują dużą amplitudę dobową i nawet w środku lata noce zwykle są zimne. Rekordowo wysoka temperatura została zanotowana 4 lipca 2007 roku w St. George i wyniosła 48 °C, natomiast rekord zimna zmierzono w dniu 1 lutego 1985 roku, w miejscu Peter Sinks w Dolinie Niedźwiedziej, na północy Utah kiedy stwierdzono −56 °C[6]. Najniższa temperatura w miejscu zamieszkałym wyniosła −45 °C a zmierzono ją w Woodruff 12 grudnia 1932 roku[7].
Parki narodowe i obszary chronione[edytuj | edytuj kod]
Na terenie stanu jest wiele obszarów i obiektów chronionych prawodawstwem federalnym lub stanowym. Najbardziej znane są parki narodowe, których jest pięć, co plasuje stan na trzecim miejscu w Stanach Zjednoczonych, po Alasce i Kalifornii, a zważywszy na dużo mniejszy obszar stanu daje największe zagęszczenie w Stanach. Ponadto na terenie stanu jest siedem Pomników Narodowych, dwa narodowe rejony ochrony krajobrazu, trzydzieści trzy obszary o statusie chronionych obszarów naturalnych ((ang.) United States Wilderness Areas) oraz kilkanaście innych obiektów chronionych przez prawo federalne. Ze względu na to iż ochronie federalnej mogą podlegać wyłącznie tereny będące w całości własnością państwa część parków ma status parków stanowych, których jest w Utah czterdzieści trzy. Atrakcyjne obszary znajdujące się w całości na terenie rezerwatów podlegają jurysdykcji społeczności Indian, jak na przykład ma to miejsce w Kanionie Antylopy, bądź w spektakularnej Monument Valley (Dolina Pomników), leżącej na pograniczu Utah i Arizony, która ma status parku szczepu Indian Nawaho (ang.) Monument Valley Navaho Tribal Park).
Demografia[edytuj | edytuj kod]
Spis ludności z roku 2010 stwierdza, że stan Utah liczy 2 763 885 mieszkańców, co oznacza wzrost o 530 716 (23,8%) w porównaniu z poprzednim spisem z roku 2000. Dzieci poniżej piątego roku życia stanowią 8,2% populacji, 29,9% mieszkańców nie ukończyło jeszcze osiemnastego roku życia, a 10,8% to osoby mające 65 i więcej lat. 49,7% ludności stanu stanowią kobiety[8].
Salt Lake City jest siedzibą Kościoła Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich, którego członkowie są potocznie zwani mormonami. Stanowią oni ponad połowę ludności stanu[9]. Przyczynia się to do największego w Stanach Zjednoczonych współczynnika urodzeń – populacja stanu jest czwartą najszybciej rosnącą w Stanach Zjednoczonych – w latach 1990-2000 o 29,6%. Innym skutkiem jest zakaz hazardu – jedyny w Stanach Zjednoczonych obok Hawajów.
Język[edytuj | edytuj kod]
W 2010 roku najpowszechniej używanymi językami są[10]:
- język angielski – 85,91%,
- język hiszpański – 9,32%.
Rasy i pochodzenie[edytuj | edytuj kod]
90,9% mieszkańców stanowi ludność biała (78,5% nie licząc Latynosów), 2,6% to Azjaci, 2,5% ma rasę mieszaną, 1,5% to rdzenna ludność Ameryki, 1,4% to ludność czarna lub Afroamerykanie i 1,0% to Hawajczycy i mieszkańcy innych wysp Pacyfiku. Latynosi stanowią 14,0% ludności stanu[8].
Do największych grup należą osoby pochodzenia angielskiego (22,5%), niemieckiego (10,6%), meksykańskiego (10,0%), irlandzkiego (5,9%) i szkockiego (5,2%). Do innych większych grup należą osoby pochodzenia „amerykańskiego” (141,8 tys.), duńskiego (139 tys.), szwedzkiego (106,8 tys.), włoskiego (90,2 tys.), norweskiego (68,3 tys.), francuskiego (68 tys.), walijskiego (65,4 tys.), holenderskiego (62,7 tys.) i szwajcarskiego (35,1 tys.). Liczbę Polaków oszacowano na 26 882 (0,9%)[11][12].
Religia[edytuj | edytuj kod]
Struktura religijna w 2014 r.[13]:
- mormoni – 55%,
- bez religii – 22% (w tym: 2% agnostycy i 3% ateiści),
- protestanci – 13% (głównie zielonoświątkowcy, baptyści, bezdenominacyjni, luteranie, metodyści, kalwini, anglikanie, adwentyści dnia siódmego, campbellici i uświęceniowcy[14]),
- katolicy – 5%,
- pozostałe religie – 5% (w tym: buddyści, prawosławni, muzułmanie, świadkowie Jehowy, hinduiści, żydzi, bahaiści i unitarianie[14]).
Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]
- Osobny artykuł:
Stan Utah podzielony jest na 29 hrabstw (counties). Pod względem liczebności hrabstw jest to stan, który posiada ich stosunkowo mało co jest zrozumiałe ze względu na pustynny charakter i słabe zaludnienie znacznych obszarów Utah. Z liczbą 29 hrabstw znajduje się dopiero na 36 miejscu pośród stanów Stanów Zjednoczonych[15].
W pierwszym, prowizorycznym Stanie Deseret, obejmującym także część obecnych sąsiednich stanów, w 1849 roku utworzono 7 hrabstw: Davis, Iron, Sanpete, Salt Lake, Tooele, Utah i Weber[16][17]. Po utworzeniu Terytorium Utah w 1851 roku (w skład którego wchodziła prawie cała obecna Nevada oraz część Kolorado i Wyoming), władze ustawodawcze terytorium na posiedzeniach w latach 1851–1852 utworzyły trzy kolejne hrabstwa: Juab, Millard i Washington. Następne 17 hrabstw powstało w latach 1854–1894 poprzez odpowiednie akty prawne Terytorium Utah. Były to Beaver, Box Elder, Cache, Carbon, Emery, Garfield, Grand, Kane, Morgan, San Juan, Piute, Rich, Sevier, Summit, Uintah, Wasatch i Wayne[17].
Ostatnie dwa hrabstwa powstały już po powstaniu stanu Utah i przyłączeniu jego do Stanów Zjednoczonych w 1896 roku. Utworzone w 1915 roku Duchesne objęło rezerwat Indian Ute, który w roku 1905 na mocy ustawy o zasiedlaniu został otwarty dla osadników. W dniu 7 stycznia 1918 poprzez podział hrabstwa Uintah, drogą głosowania jego mieszkańców, utworzono ostatnie hrabstwo – Daggett. Było to podyktowane względami praktycznymi, gdyż najodleglejsi mieszkańcy hrabstwa musieli do siedziby hrabstwa w miejscowości Vernal pokonać odległość nawet 1300 km[17].
Historia[edytuj | edytuj kod]
Okres prekolumbijski[edytuj | edytuj kod]
Człowiek na terenie obecnego Utah pojawił się około 12 000 lat temu[18]. Krótko po ostatnim zlodowaceniu na kontynencie amerykańskim występowała liczna megafauna i ona oprócz zbieractwa jagód, nasion i innych części roślin stanowiła źródło pożywienia. Życie było łatwiejsze, gdyż klimat Utah był chłodniejszy i bardziej wilgotny[18]. Wielkie Jezioro Słone nie było tak zasolone jak obecnie i wokół niego oraz wokół innych jezior, a także wzdłuż licznych strumieni koncentrowało się życie. Najstarszymi zamieszkałymi miejscami jakie dotychczas odkryto są jaskinie leżące na wybrzeżu Wielkiego Jeziora Słonego[19].
Około 8 tysięcy lat temu zmienił się klimat, wzrosła temperatura i zmniejszyły się opady co spowodowało zmianę stylu życia. Archeologowie nazwali ten okres okresem Kultury Archaicznej. W dalszym ciągu podstawą było zbieractwo i łowiectwo choć odmiennych gatunków roślin i zwierząt. Pozostałościami po tym okresie, odkrytymi przez archeologów, jest wiele typów grotów do różnego rodzaju, włóczni oraz liczne naskalne malowidła przedstawiające ludzi, zwierzęta oraz polowania.
Ewolucja stylu życia zaszła około 2000 lat temu. Wtedy mieszkańcy zaczęli prowadzić bardziej osiadły tryb życia. Zaczęto uprawiać ziemię i siać kukurydzę, fasolę oraz różne gatunki dyni (dynia olbrzymia, dynia piżmowa, dynia zwyczajna). Na terenie Utah ewoluowały dwie kultury Indian; na południu i południowym wschodzie Anasazi oraz na północy, północnym zachodzie stanu Kultura Fremont[19][18]. Obie kultury około 750 roku naszej ery wprowadziły nową technologię łowiectwa: łuk i strzały[18]. Około 500 lat później (połowa XIII wieku) zanikła kultura Fremont, a 30-letnia susza która zaczęła się około 1270 roku spowodowała migrację Indian Anasazi w kierunku południowym.
Przypuszcza się, że zanik czy migrację spowodował napływ z północy Indian z uto-azteckiej rodziny językowej. Kultura Fremont najprawdopodobniej zasymilowała się z przybyszami natomiast Anasazi zostali wyparci do Arizony i Nowego Meksyku[18][19]. Przybysze ewoluowali i stworzyli na terenie Utah cztery grupy. Plemiona północnych Szoszonów, zajmujący się zbieractwem i łowiectwem, zajmujący oprócz północnej części Utah także tereny obecnych Idaho i Wyoming. Druga grupa to Indianie Goshute, żyjący na pustyniach w zachodniej części stanu Utah, do warunków których zaadaptowali się po mistrzowsku. Trzecią grupę stanowili Południowi Pajutowie zasiedlający południowo-zachodnią część stanu, żyjąc ze zbieractwa oraz uprawy gleby z wykorzystaniem sztucznego nawadniania. Ostatnim, największym plemieniem, obejmującym kilka grup, byli Ute, żyjący w północnej i centralnej części stanu utrzymujący się z handlu końmi i niewolnikami[18].
Podbój i tworzenie stanu[edytuj | edytuj kod]
- 1776 – hiszpańscy misjonarze Silvestre Velaz de Escalante i Francisco Atanasio Dominquez jako pierwsi badali centralną część dzisiejszego stanu.
- 1824-1825 – Jim Bridger odkrył Wielkie Jezioro Słone.
- 1847 – pierwsza grupa mormonów pod wodzą Brighama Younga przybyła w rejon Wielkiego Jeziora Słonego, dając początek intensywnego napływu osadników mormońskich.
- 1848 – cały obszar należał do Meksyku, który utracił go tego roku w wyniku przegranej wojny.
- 1849 – osoby mieszkające na terytorium Utah złożyły petycje o przyjęcie do Unii jako stan Deseret. Kongres odrzucił ich prośbę uzasadniając, że populacja była zbyt mała, a granice zbyt duże (obejmowało nie tylko dzisiejsze Utah, ale większość Nevady i Arizony oraz części kilku innych stanów zachodnich). Jednak decyzją kongresu powstaje zalążek stanu – Terytorium Utah[3].
- 1855-1882 – petycje o utworzenie stanu zostały również złożone w latach 1856, 1862, 1867, 1872 i 1882. Kongres je wszystkie odrzucił stawiając kolejne warunki[3].
- 1861
- fragmenty wschodnie zostają przyłączone do Terytorium Nebraski i Terytorium Kolorado
- z zachodniego fragmentu powstaje Terytorium Nevady
- 1868 – dalsze fragmenty zachodnie przekazane już stanowi Nevada. Mały fragment północno-wschodni przeszedł do Terytorium Wyoming.
- 1890 – wprowadzenie zakazu wielożeństwa.
- 4 stycznia 1896 – data przyjęcia do Unii (jako 45 stan). Warto nadmienić, że 32 lata po tym jak Terytorium Nevady stało się stanem, mimo iż liczyło mniej mieszkańców niż swoja macierzysta jednostka.
Gospodarka[edytuj | edytuj kod]
Najważniejszymi dziedzinami gospodarki są: górnictwo z produkcją soli, hodowla bydła oraz turystyka.
Uczelnie[edytuj | edytuj kod]
- Uniwersytet Brighama Younga
- College of Eastern Utah
- LDS Business College
- Southern Utah University
- University of Utah
- Utah State University
- Utah Valley State College
- Weber State University
- Westminster College of Salt Lake City
Informacje dodatkowe[edytuj | edytuj kod]
Dewiza stanu Utah to: Industry (Pracowitość). Inne symbole stanowe to między innymi: ul pszczeli, mewa kalifornijska, świerk kłujący, trójednik Calochortus nuttallii i wiśnia[20].
Zobacz też[edytuj | edytuj kod]
- Terytorium Utah
- podział terytorialny Stanów Zjednoczonych
- historia Stanów Zjednoczonych
- USS Utah (BB-31) – pancernik nazwany na cześć stanu
Przypisy[edytuj | edytuj kod]
- ↑ State Area Measurements and Internal Point Coordinates (ang.). U.S. Census Bureau. [dostęp 2018-04-09].
- ↑ U.S. Census Bureau QuickFacts: Utah, www.census.gov [dostęp 2018-01-04] (ang.).
- ↑ a b c Utah's very interesting path to statehood (ang.). Constitution Daily. [dostęp 2019-08-04].
- ↑ Quick Facts (ang.). utah.gov. [dostęp 2015-10-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-02-22)].
- ↑ Climate of Utah (ang.). Western Regional Climate Center. [dostęp 31-05-2014]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-02-20)].
- ↑ a b KSL Weather - Quick Weather Facts (ang.). [dostęp 28-10-2012].
- ↑ WOODRUFF, UTAH - Monthly Extreme Minimum Temperature (Degrees Fahrenheit) (ang.). [dostęp 28-10-2012].
- ↑ a b U.S. Census Bureau QuickFacts: Utah; UNITED STATES, www.census.gov [dostęp 2019-02-05] (ang.).
- ↑ Salt Lake Tribune – Mormon portion of Utah population steadily shrinking.
- ↑ Data Center Results, apps.mla.org [dostęp 2019-02-03] .
- ↑ U.S. Census Bureau , ACS DEMOGRAPHIC AND HOUSING ESTIMATES 2013-2017 American Community Survey 5-Year Estimates, factfinder.census.gov [dostęp 2019-02-05] [zarchiwizowane z adresu 2011-07-21] (ang.).
- ↑ U.S. Census Bureau , SELECTED SOCIAL CHARACTERISTICS IN THE UNITED STATES 2017 American Community Survey 1-Year Estimates, factfinder.census.gov [dostęp 2019-02-05] [zarchiwizowane z adresu 2011-07-21] (ang.).
- ↑ Religion in America: U.S. Religious Data, Demographics and Statistics, Pew Research Center [dostęp 2019-02-05] (ang.).
- ↑ a b Utah - Religious Traditions, 2010, www.thearda.com [dostęp 2019-02-05] .
- ↑ How Many Counties are in Your State (Ile hrabstw ma twój stan?) (ang.). Click and Learn. [dostęp 21 grudnia 2011].
- ↑ Fisher, Richard Swainson: A new and complete statistical gazetteer of the United States of America (ang.). New York: J.H. Colton and Company.. [dostęp 1-11-2012].
- ↑ a b c Chart of County Formation in Utah (ang.). Utah State Archives. [dostęp 2 listopada 2012]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-03-16)].
- ↑ a b c d e f Utah’s Prehistory in a Nutshell (ang.). Utah Gov services. [dostęp 5-11-2012]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-04-05)].
- ↑ a b c History of Utah (ang.). [dostęp 5-11-2012].
- ↑ Symbole stanu Utah (ang.). [dostęp 2010-04-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-03-22)].