Otsailaren 1
Otsailaren 1a egutegi gregoriotararren urteko hogeita hamabigarren eguna da. 333 egun falta dira urtea amaitzeko, 334 egun bisurteetan.
Gertaerak[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Euskal Herria[aldatu | aldatu iturburu kodea]
- 1977 - Polizia Armatuak Luis Santamaría herritarra hil zuen tiroz Iruñean.
- 1980 - Guardia Zibilaren eta ETAren arteko enfrentamendu batean sei guardia zibil eta Gregorio Olabarria Bengoa (22 urte) eta Xabier Gorritxategi Agote (26) etakideak hil ziren Bizkaiko Ispaster herrian.
- 1982 - Ertzaintzako lehen promozioa atera zen Arkautetik.
- 1985 - Herri Taldeak-eko kide Xabier Manterola tiroz zaurituta.
Mundua[aldatu | aldatu iturburu kodea]
- 1793 - Frantziak gerra deklaratu zion Britainia Handiari.
- 1881 -
- Panamako kanalaren eraikitze lanak hasi ziren.
- La Vanguardia egunkariaren lehen zenbakia kaleratu zen Bartzelonan.
- 1908 - Atentatu batean Karlos I.a Portugalgo erregea eta bere seme Luis Felipe hil ziren Lisboan.
- 1917 - Alemaniak itsaspeko erabateko gerra deklaratu zuen, edozein itsasontzi abisurik gabe erasotua izan zitekeelarik.
- 1918 - Gotha eskuadrilek Paris bonbardatu zuten, 45 hildako eta 207 zauritu eraginez.
- 1924 - Britainia Handiak Sobietar Errepublika Sozialisten Batasuna onartu zuen.
- 1925 - Gudari Gorrien Frentea, Alemaniako Partidu Komunistaren erakunde armatua, lehen aldiz elkartu zen Berlinen.
- 1930 - Espainian "dictablanda" delakoa ezarri zen.
- 1939 - Dekretu batek sei hilabetetan Txekoslovakiako judu atzerritar guztiak kanporatzea agindu zuen.
- 1942 - Vidkun Quisling Norvegiako lehen ministro izendatu zuten.
- 1946 -
- Hungariak errepublika aldarrikatu zuen; presidentea Zoltan Tildy izan zen.
- Trygve Lie norvegiarra NBEko lehenengo idazkari nagusi aukeratu zuten.
- 1953 - Hainbat egunetako eurite eta haizeteen ondorioz dikeak hautsi eta uholde larriak izan ziren Herbehereetan, 1.835 hildako eta 300.000 kalteturekin.
- 1956 - Europa osoan hotz-bolada handi bat izan zen.
- 1960 - Errebeldeak errenditu egin ziren Aljerian.
- 1979 - Ruhola Khomeini garaile sartu zen Teheran-en, iraultzaren arrakastaren ondoren.
- 1980 - Eskuin-muturreko kideek Yolanda González Martín 19 urteko ikasle eta PSTko kidea hil zuen. Ekintza BVEren izenean aldarrikatu zuten.
- 1991 - Richter eskalan 6,8 graduko lurrikara batek Pakistan iparraldea astindu zuen eta 300 hildakotik gora eta 500 zauritu eragin zituen, hainbat herri suntsitzeaz gain.
- 1998 - Sri Lankako armadak 3.000 errebelde tamiletik gora akabatu zituen bataila batean.
- 2003 -
- Columbia transbordadoreak eztanda egin zuen Lurrera itzultzean, 7 kosmonauta hilez.
- Nizako Ituna indarrean jarri zen.
- Trenen arteko talka batean 40 lagun hil ziren Zimbawen.
- 2004 - Saudi Arabiako Mina hiriko erromesaldian egondako jende pilaketa baten ondoren 251 hildako izan ziren.
- 2006 - Ece zisterna-ontzia Mantxako kanalean hondoratu zen 10.000 tona azidorekin.
- 2016 - Munduko Osasun Erakundeak Zika birusaren izurria zela eta mundu mailako osasun larrialdi orokor egoera ezarri zuen.
- 2021 - Myanmarreko armadak estatu kolpea eman zuen herrialdearen Parlamentuan 2020ko hauteskundetan ateratako diputatuek karguari zin egin behar zioten bezperan.
Arte eta kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Euskal Herria[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Mundua[aldatu | aldatu iturburu kodea]
- 1771 - Encyclopædia Britannicaren lehen edizioa osatu zen, hirugarren alea kaleratuta.
- 1896 - La bohème (euskaraz: bohemiarra), Giacomo Pucciniren musika eta Luigi Illica eta Giuseppe Giacosaren libretoa duen opera estreinatu zen Turingo Teatro Region.
- 1900 - Pablo Picassok bakarkako lehen erakusketa antolatu zuen Bartzelonako Els Quatre Gats ("Lau Katuak") taberna modernistan.
- 1953 - The Naked Spur ("Ezproi Biluzia") filma estreinatu zen, Anthony Mannek zuzendu eta James Stewart, Janet Leigh eta Robert Ryan aktoreek antzeztu zuten.
- 1961 - The Misfits ("Desegokituak") filma estreinatu zen, John Hustonek zuzendu, Arthur Millerrek idatzi eta Clark Gable, Marilyn Monroe, Montgomery Clift, Thelma Ritter eta Eli Wallach aktoreek antzeztu zuten.
- 1980 - The Fog ("Lainoa") filma estreinatu zen, John Carpenterek zuzendu eta idatzi eta Adrienne Barbeau, Jamie Lee Curtis, Tom Atkins, John Houseman, Janet Leigh eta Hal Holbrook aktoreek antzeztu zuten.
Zientzia eta teknologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Euskal Herria[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Mundua[aldatu | aldatu iturburu kodea]
- 1948 - Hiru fisikari estatubatuarrek transistorea asmatu zuten.
- 2004 - Zientzialari errusiar eta estatubatuar talde batek bi elementu kimiko berri aurkitu zituen: Ununtrioa (Uut) eta Ununpentioa (Uup).
- 2005:
- Burmuinean pubertaroaren hasiera eragiten duen genea aurkitu zuten.
- Mellitus II erako diabetesa eragiten duen proteina aurkitu zuten.
Kirolak[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Euskal Herria[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Mundua[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Jaiotzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Euskal Herria[aldatu | aldatu iturburu kodea]
- 1674 - Janbattitt Duhalde, lapurtar josulaguna, Txina Europan ezagutarazi zuena (h. 1743).
- 1844 - Jose Etxenagusia, Etxena, euskal herritar margolari akademizista (h. 1912).
- 1860 - Ignacio Díaz Olano, euskal herritar margolaria (h. 1937).
- 1869 - Ignacio Bereziartua, Takolo I.a, gipuzkoar pilotaria.
- 1903 - Maryse Choisy, lapurtar kazetari eta saiakeragilea (h. 1979).
- 1904 - Bernabé Txabarri, euskal belar hockey jokalaria.
- 1914 - Iñaki Isasmendi, euskal idazlea eta Itxarkundia batailoiko eusko gudaria (h. 2011).
- 1916 - Maria Elena Arizmendi, gipuzkoar idazle, etnografo eta koreografoa (h. 2000).
- 1921 - Nando González, bizkaitar futbolaria (h. 1988).
- 1923 - Juan del Campo Esteibar, gipuzkoar belar hockey jokalaria (h. 2010).
- 1929 - Maria Angeles Mezkiritz, nafar historialaria.
- 1932 - José Fernández Serrano, bizkaitar atleta ohia, 3.000 m oztopoetan aditua, Ciudad Realen.
- 1937 - Jose Agustin Orbegozo, gipuzkoar idazlea.
- 1942 - Julio Solaun, bizkaitar belar hockey jokalari ohia.
- 1943 - Erramun Martikorena, nafar artzaina eta euskal abeslaria.
- 1944 - Ignacio Sola, bizkaitar atleta ohia, pertika-jauzian aditua.
- 1953 - Periko Alonso, gipuzkoar futbolari eta entrenatzaile ohia.
- 1956 - Prudencio Muguruza, arabar ufologoa eta telebistako tarot irakurtzailea.
- 1968 - Javier Sánchez Vicario, iruindar tenislari ohia.
- 1970 - Luis Mari Ormaetxea, gipuzkoar politikaria, Usurbilgo alkate ohia.
- 1972 - Rafaela Romero, PSE-EEko euskal herritar politikaria, Badajozen.
- 1973 - Éric Daramy, lapurtar izotz hockey jokalaria.
- 1974 - Kepa Axuako Erreala, bizkaitar youtuber
- 1977 - Roberto Cámara, bizkaitar kazetaria.
- 1979 - Arkaitz Rodriguez, gipuzkoar politikaria, Sortuko bozeramailea.
- 1980 - Ainhoa Zuazua, bizkaitar opera eta zarzuela abeslaria, sopranoa.
- 1982 - Matxalen Ziarsolo, bizkaitar eskubaloi jokalaria.
- 1983 - Iñaki Eskudero, nafar pilotaria.
- 1985 - Maialen Arrazola, gipuzkoar arraunlari eta entrenatzailea.
- 1993 - Mikel Larunbe, bizkaitar pilotaria.
- 2000 - Iñaki Recio, gipuzkoar futbolaria.
- 2001 - Borja Sainz Eguskiza, bizkaitar futbolaria.
Mundua[aldatu | aldatu iturburu kodea]
- 1462 - Johannes Trithemius, alemaniar abadea, kriptografian lehen urratsak eman zituen (h. 1516).
- 1550 - John Napier, eskoziar matematikaria (h. 1617).
- 1801 - Thomas Cole, estatubatuar margolaria, Hudson Ibaiaren Eskolaren sortzailea (h. 1848).
- 1846 - Granville Stanley Hall, estatubatuar hezitzailea eta psikologoa (h. 1924).
- 1847 - Maria Amália Vaz de Carvalho, portugaldar idazle poligrafoa, poeta eta emakume aktibista (h. 1921).
- 1874 - Hugo von Hofmannsthal, austriar olerkari eta antzerki-idazlea (h. 1929).
- 1878 - Thomas MacDonagh, irlandar ekintzaile politiko, olerkari, antzerkigile, irakasle eta errepublikar iraultzailea, 1916ko Pazko Matxinadako buruzagietako bat (h. 1916).
- 1882 - Louis St. Laurent, Kanadako lehen ministroa (h. 1973).
- 1884 - Yevgeny Zamyatin, errusiar idazlea (h. 1937).
- 1894 -
- John Ford, irlandar-estatubatuar zinema zuzendaria (h. 1973).
- James P. Johnson, estatubatuar piano-jotzaile eta musikagilea (h. 1955).
- 1896 - Anastasio Somoza García, Nikaraguako presidente eta diktadorea (h. 1956).
- 1901 - Clark Gable, estatubatuar aktorea, soinudun zinemako hastapenetako izar handienetakoa (h. 1960).
- 1902 - Langston Hughes, estatubatuar poeta, eleberrigile, antzerkigile eta kazetaria (h. 1967).
- 1904 - Enrique de Gandía, argentinar historialaria eta idazlea (h. 2000).
- 1905 - Emilio Segrè, italiar-estatubatuar fisikaria, 1959ko Fisikako Nobel Saria (h. 1989).
- 1907 -
- Günter Eich, alemaniar poeta (h. 1972).
- Mozart Camargo Guarnieri, brasildar musikagilea (h. 1993).
- 1908 - George Pal, hungariar zinema zuzendari, ekoizle eta animatzailea (h. 1980).
- 1915 - Stanley Matthews, ingeles futbolaria (h. 2000).
- 1917 -
- José Luis Sampedro, espainiar idazlea eta ekonomialaria (h. 2013).
- Kunitaka Sueoka, japoniar futbolaria.
- 1918 - Muriel Spark, ingelesezko eskoziar idazlea (h. 2006).
- 1921 - Teresa Mattei, italiar politikaria, militante komunista, partisanoa, haurren eskubideen aldeko ekintzailea eta feminista (h. 2013).
- 1922 - Renata Tebaldi, italiar sopranoa (h. 2004).
- 1926 - Vivian Maier, estatubatuar ume zaintzaile eta argazkilaria (h. 2009).
- 1927 - Günter Guillaume, Alemaniako Errepublika Demokratikoaren alde lan egin zuen espioia (h. 1995).
- 1928 - Stuart Whitman, estatubatuar aktorea (h. 2020).
- 1930 -
- Hussain Muhammad Ershad, Bangladeshko presidentea (h. 2019).
- María Elena Walsh, argentinar poeta, idazle, kantautore, antzerkigile eta konpositorea (h. 2011).
- 1931 - Boris Jeltsin, lehendabiziko Errusiako presidentea (h. 2007).
- 1935 -
- Vladimir Aksionov, sobietar kosmonauta ohia.
- Dieter Kühn, alemaniar idazlea (h. 2015).
- 1937 -
- Don Everly, estatubatuar abeslari eta abesti egilea (h. 2021).
- Maryan Wisniewski, frantziar futbolaria (h. 2022).
- 1942 - Terry Jones, galestar umorista, idazlea eta zinema zuzendaria eta Monty Python taldeko kidea (h. 2020).
- 1946 - José Pesarrodona, espainiar txirrindulari ohia.
- 1949 -
- Xuan Xosé Sánchez Vicente, asturiar politikari, idazle eta saiakera-idazlea, Partíu Asturianista alderdiaren sortzaile eta presidentea.
- Zé Mário, brasildar futbolari ohia eta entrenatzailea.
- 1952 - Roger Yonchien Tsien, txinatar jatorriko estatubatuar biokimikaria, 2008ko Kimikako Nobel Saria (h. 2016).
- 1957 - Jackie Shroff, indiar aktorea.
- 1962 -
- Takashi Murakami, japoniar artista garaikidea.
- Luís dos Reis, brasildar futbolari ohia eta entrenatzailea.
- 1963 - Yasuharu Kurata, japoniar futbolari ohia.
- 1965 -
- Estefania Monakokoa, Monakoko printzesa eta abeslari, diseinatzaile eta modelo ohia.
- Brandon Lee, estatubatuar aktore eta borroka arteetako artista (h. 1993).
- Kiril Metkov, bulgariar futbolari ohia.
- 1966 -
- Michelle Akers, estatubatuar futbol jokalari ohia, historiako emakume futbolari onenen artean sailkatua.
- Rutu Modan, israeldar komikigilea, hebreeraz eta ingelesez lan egiten duena.
- 1967 - Hisashi Tsuchida, japoniar futbolari ohia.
- 1968 - Cheb Hasni, raï estiloko aljeriar egile abeslaria (h. 1994).
- 1969 -
- Gabriel Batistuta, argentinar futbolari ohia.
- Bahman Ghobadi, zinema zuzendari kurdua.
- Nino Salukvadze, georgiar kirol-tiratzailea.
- 1971 -
- Marcelinho Carioca, brasildar futbolari ohia.
- Michael C. Hall, estatubatuar aktorea.
- Zlatko Zahovic, esloveniar futbolaria.
- 1972 - Leymah Gbowee, liberiar politikari eta bakearen aldeko ekintzailea, 2011ko Bakearen Nobel Saria.
- 1973 -
- Yuri Landman, holandar luthier esperimentala.
- Birger Sellin, alemaniar idazlea.
- 1974 - David Meca, kataluniar igerilaria, ur irekitako distantzia luzeetan aditua.
- 1976 - Katrín Jakobsdóttir, Islandiako lehen ministroa.
- 1979 - Valentín Elizalde, El Gallo de Oro, norteño estiloko mexikar abeslari eta abestigilea (h. 2006).
- 1981 - Pablo Casado, PPko espainiar politikaria.
- 1983 - Andrew VanWyngarden, MGMT bandako abeslari nagusia eta gitarrista.
- 1987 - Ronda Rousey, estatubatuar borrokalari profesional, arte martzial mistoetako borrokalari ohi, judoka ohi eta aktorea.
- 1989 - Alfreð Finnbogason, islandiar futbolaria.
- 1994 -
- Julia Garner, estatubatuar aktorea.
- Harry Styles, britainiar abeslari, konpositore eta aktorea.
Heriotzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Euskal Herria[aldatu | aldatu iturburu kodea]
- 1328 - Karlos IV.a "Ederra", Frantziako erregea (1322-1328) eta Karlos I.a izenez Nafarroako erregea (1322-1328) (j. 1294).
- 1808 - Joanes Olabaratz, lapurtar itsasgizona, kortsario eta militarra izandakoa (j. 1727).
- 1879 - Policarpo Baltzola, euskal herritar matematikari eta asmatzailea, XIX. mendeko euskal asmatzaile bikainenetarikoa (j. 1813).
- 1902 - Ricardo Becerro de Bengoa, arabar ikerlari eta idazlea, Madrilen (j. 1845).
- 1930 - Antonio Aldama, arabar enpresaburu eta politikari integrista (j. 1867).
- 1962 - Moisés Huerta, bizkaitar eskultorea, Méridan (j. 1881).
- 1975 - Francisco Sagarzazu, gipuzkoar politikaria (j. 1888).
- 1976 - Benito Loigorri, gipuzkoar ingeniari eta hegazkinlaria, euskal hegazkinlaritzaren aitzindarietako bat, Madrilen (j. 1885).
- 1980 - Yolanda González, bilbotar ikasle eta militante komunista, espainiar eskuin-muturreko terrorismoak eraila (j. 1961).
- 1980, Espainiako Guardia Zibilaren konboi bati eraso egin ondoren, esku-bonba baten leherketaren ondorioz:
- Xabier Gorritxategi Agote, gipuzkoar ETAkidea (j. 1954).
- Gregorio Olabarria Bengoa, bizkaitar ETAkidea (j. 1958).
- 1992 - Mikel Aiestaran, gipuzkoar futbolaria (j. 1910).
- 2019 - Gurutz Ansola, gipuzkoar ikertzaile eta irakaslea (j. 1924).
- 2022 - Juan Jose Pujana, EAJeko bizkaitar politikaria (j. 1943).
Mundua[aldatu | aldatu iturburu kodea]
- 656 - Sigeberto III.a, Austrasiako errege merovingiarra.
- 850 - Ramiro I.a Asturietakoa, Kastua, Asturietako erregea (j. c. 790).
- 1649 - Tankredo Rohangoa, Rohango dukerriaren dukegaia (j. 1630).
- 1691 - Alexandro VIII.a, Aita Santua (j. 1610).
- 1705 - Sofia Karlota Hannoverkoa, Prusiako Erresumako lehen erregina ezkontidea (j. 1668).
- 1824 - Maria Theresia von Paradis, austriar piano-jotzaile eta konpositorea (j. 1759).
- 1851 - Mary Shelley, ingeles idazlea (j. 1797).
- 1871 - Alexander Serov, errusiar musikagilea (j. 1820).
- 1873 - Gertrudis Gómez de Avellaneda, espainiar idazlea (j. 1814).
- 1878 - George Cruikshank, britainiar karikaturagile eta liburu-ilustratzailea (j. 1792).
- 1885 -
- Henri Dupuy de Lôme, frantziar ingeniari militar eta politikaria (j. 1816).
- Sidney Gilchrist Thomas, britaniar ingeniari eta asmatzailea (j. 1850).
- 1903 - George Gabriel Stokes, irlandar matematikaria eta fisikaria (j. 1819).
- 1908 - Karlos I.a Portugalgoa, Portugalgo erregea (1889-1908) (j. 1863).
- 1910 - Antonín Slavíček, txekiar margolari inpresionista (j. 1870).
- 1914 - Albert Günther, Alemanian jaiotako britainiar zoologoa (j. 1830).
- 1922 - Yamagata Aritomo, Japoniako Lehen Ministroa (j. 1838).
- 1924 - Maurice Prendergast, estatubatuar margolari postinpresionista (j. 1858).
- 1932 - Agustín Farabundo Martí, salvadortar politikari komunista (j. 1893).
- 1944 - Piet Mondrian, herbehereetar margolaria (j. 1872).
- 1945 - Johan Huizinga, herbeheretar filosofo eta historialaria (j. 1872).
- 1947 - Carl Hilpert, Bigarren Mundu Gerrako alemaniar jenerala (j. 1888).
- 1957 - Friedrich Paulus, alemaniar mariskala (j. 1890).
- 1958 - Clinton Davisson, estatubatuar fisikaria, 1937ko Fisikako Nobel Saria (j. 1881).
- 1961 - István Csók, hungariar margolari inpresionista (j. 1865).
- 1966 - Buster Keaton, zinema mutu komikoaren zuzendari eta aktore estatubatuar garrantzitsuenetarikoa (j. 1895).
- 1970 - Alice Săvulescu, errumaniar botanikaria (j. 1905).
- 1971 - Raoul Hausmann, austriar artista eta idazlea (j. 1886).
- 1976 -
- Werner Heisenberg, alemaniar fisikaria, 1932ko Fisikako Nobel Saria (j. 1901).
- George Whipple, estatubatuar medikua, 1934ko Medikuntzako Nobel Saria (j. 1878).
- 1978 - Jorge Cafrune, argentinar abeslari folklorikoa eta bertako herri kulturaren ikertzaile, biltzaile eta zabaltzailea (j. 1937).
- 1980 - Gastone Nencini, italiar txirrindularia (j. 1930).
- 1981 - Eric Hultén, suediar botanikaria (j. 1894).
- 1986 - Alva Myrdal, suediar diplomatiko, idazle eta soziologoa, 1982ko Bakearen Nobel Saria (j. 1902).
- 1989 - Elaine de Kooning, estatubatuar margolaria (j. 1918).
- 1990 - Antonio Ubieto, bereziki Erdi Aroa ikertu zuen espainiar historialari eta hizkuntzalaria (j. 1923).
- 1992 - Jean Hamburger, frantziar medikua, nefrologiaren aitzindaria eta Nefrologiako Nazioarteko Elkartearen sortzailea (j. 1909).
- 1994 - Jean-Paul-Marie Vincent, frantziar apezpikua, Baionako apezpikua izandakoa (j. 1911).
- 1995 - Jaume Perich Escala, El Perich, kataluniar idazlea, marrazkilaria eta umorista (j. 1941).
- 2001 - Rafael Lapesa, espainiar idazle eta hizkuntzalaria (j. 1908).
- 2003 - Columbia espazio anezkaren istripuan:
- Kalpana Chawla, indiar jatorriko estatubatuar astronauta (j. 1962).
- Ilan Ramon, israeldar borroka hegazkinlari eta astronauta (j. 1954).
- 2004 - Alvaro d'Ors, kataluniar legelaria, erromatar zuzenbidean aditua (j. 1915).
- 2006 - Guy Basquet, frantziar errugbilaria (j. 1921).
- 2007 - Gian Carlo Menotti, italiar musikagilea (j. 1911).
- 2009 - Lukas Foss, alemaniar-estatubatuar orkestra-zuzendari, piano-jotzaile eta musikagilea (j. 1922).
- 2012 - Wisława Szymborska, poloniar idazlea, 1996ko Literaturako Nobel Saria (j. 1923).
- 2014 -
- Luis Aragonés, espainiar futbol jokalari eta entrenatzailea (j. 1938).
- Maximilian Schell, suitzar aktorea (j. 1930).
- 2019 - Ayub Ogada, kenyar abeslari eta aktorea (j. 1956).
- 2021 -
- Edward Babiuch, Poloniako lehen ministroa (j. 1927).
- Dustin Diamond, estatubatuar aktore, komiko eta zinema zuzendaria (j. 1977).
Jaiak eta urteurrenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]
- Santu kristauak: Zezilio, Brigita eta Paulo
- Sabiniar izendegia: Koikili, Garbiñe eta Ilazki/Ilazkiñe
- Sehaska egutegiko izendegia: Usoa eta Ilazki/Ilazkiñe
Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Urteko hilak | ||
---|---|---|
Urtarrila • Otsaila • Martxoa • Apirila • Maiatza • Ekaina • Uztaila • Abuztua • Iraila • Urria • Azaroa • Abendua |