Tataramon na Bikol Sentral
Bikol Sentral | |
---|---|
Katutubo sa | Filipinas |
Rehiyon | Rehiyon Bikol |
Katutubong mga parataram | 4,253,000[1] |
Latin (Baryanteng Filipino); Nakasurat sa Basahan kan panahon | |
Opisyal na kamugtakan | |
Sa regulasyon kan | Komisyon sa Wikang Filipino (Komisyon sa Tataramon na Filipino) |
Mga kodigo nin tataramon | |
ISO 639-2 | bik |
ISO 639-3 | bcl – Central Bikol |
- Para sa mga tataramon na Bikol, hilingon tabì an Mga tataramon na Bikol
An tataramon na Bikol Sentral o Katahawan na Bikol (Ingles: Central Bikol) o Bikol sana[2], an pinakapigtataram asin pinakanasasabutan na tataramon sa Rehiyon Bikol. Ini an sarô sa mga panginot na tataramon sa Filipinas na pigtataram kan 4,253,000 katawo.[1]
Susog sa pagklasipikar ni Curtis McFarland sa mga tataramon sa rehiyon kan pamilya nin mga tataramon na Bikolnon, kabali an tataramon na ini sa Coastal Bikol.[3] Pigtataram ini sa dakulang parte kan Camarines Sur, subangang parte kan Albay, sulnopang parte kan Camarines Norte, gamping norte kan Sorsogon, habagatang parte nin Catanduanes, sagkod sa amihanang parte kan isla nin Burias sa Masbate.
Palatanugan[baguhon | baguhon an source]
Igwang 16 na mga katanog sa tataramon na Bikol: /p, b, d, t, k, ɡ, s, h, m, n, ŋ, l, ɾ, j~ʝ, w~ʋ, ʔ/. An walo sa mga ini, sinublian sana gikan sa mga subli-taramon: /f, v, tʃ, dʒ, ʃ, ʒ, ʎ, ɲ/. Pigtala an tulong katanog bilang /a, i, u/. An mga katanog na /e, o/ piggagamit sana sa Espanyol.
Mga katanog[baguhon | baguhon an source]
An mga sistema nin tanog kan tataramon susog ki Mintz kan 1971[4] is as follows.
Bilabial | Dental | Alveolar | Palatal | Velar | Glottal | ||
---|---|---|---|---|---|---|---|
Nasal | m | n | (ɲ) | ŋ | |||
Stop | Voiceless | p | t | k | ʔ | ||
Voiced | b | d | ɡ | ||||
Fricative | s | (ʃ) | h | ||||
Affricate | Voiceless | (t̠ʃ) | |||||
Voiced | (d̠ʒ) | ||||||
Flap | ɾ | ||||||
Lateral | l | (ʎ) | |||||
Approximant | w | j | |||||
Notes: |
sa tanog na j sa katagang Ingles na ‘jeep’.
|
Mga diyalekto[baguhon | baguhon an source]
Igwa nin limang diyalekto an tataramon na Bikol Sentral:
Bikol Naga[baguhon | baguhon an source]
An diyalektong Bikol Sentral Naga o "Bikol-Naga" na pigtataram sa primero, segundo asin tercer distrito kan Camarines Sur (pwera sa Del Gallego), syudad nin Naga, sagkod San Pascual, Masbate iyo an pig-aapod na "standard Bikol". Nasasabútan ini kan kadaklan na parataram nin mga tataramon na Bikol.
Sa mga ibang parte kan Camarines Sur tinataram an mga tataramon na Rinconada Bikol asin Buhi Bikol.
Bikol Legazpi[baguhon | baguhon an source]
An diyalektong Bikol Sentral Legazpi o "Bikol-Legazpi"[5] iyo an tataramon sa mga Syudad nin Legazpi asin Syudad nin Tabaco sa probinsya nin Albay, pati sa mga banwaan nin Malinao, Malilipot, Bacacay, Sto. Domingo, Manito, Rapu-Rapu. Ini man an tataramon kan distrito nin Bacon sa Syudad nin Sorsogon asin sa banwaan nin Magallanes sa probinsya nin Sorsogon.
Dakula an impluwensya kaining diyalekto sa mga ibang parte kan probinsya nin Albay asin Sorsogon huli ta piglalakop ini kan mga estasyon nin radyo asin telebisyon hali sa Legazpi.
Sa mga ibang parte kan Albay tinataram an Libon Bikol, Bikol Sulnopan na Albay asin Miraya Bikol.
Bikol Partido[baguhon | baguhon an source]
An diyalektong Bikol Sentral Partido o "Bikol-Partido"[5] iyo an tataramon kan mga banwaan nin Tigaon, Ocampo, Sangay, San José, Goa, Lagonoy, Caramoan asin Garchitorena sa probinsya nin Camarines Sur, pati sa mga banwaan nin Tiwi, Albay asin San Andres, Catanduanes.
Bikol Daet[baguhon | baguhon an source]
An diyalektong Bikol Sentral Daet o "Bikol-Daet"[5] iyo an tataramon kan mga banwaan nin Daet, San Vicente, Talisay, Mercedes asin Basud, sa probinsya nin Camarines Norte.
Tagalog an tataramon sa mga ibang banwa kaining probinsya.
Bikol Virac[baguhon | baguhon an source]
An diyalektong Bikol Sentral Virac o "Bikol Virac"[5] iyo an tataramon kan mga banwaan nin Virac, Bato, San Miguel, Baras, Gigmoto asin Cololbon, sa parteng sur kan probinsya nin Catanduanes. Susog ki Malcolm Mintz, iba asin distinto an tataramon sa parteng norte kaining isla na bakong sakop nin pig-aapod na Bikol Sentral alagad kan tataramon na Bikol Norteng Catanduanes.
Ikinaklasipikar man bilang suhay na tataramon kan Ethnologue bilang Southern Catanduanes Bikol an diyalektong ini.
Komparasyon kan mga lain-lain na tataramon[baguhon | baguhon an source]
Tataramon na Tagalog | Estandarteng Bikol (Canaman) | Diyalektong Bikol - Naga | Diyalektong Bikol - Partido | Diyalektong Bikol - Legazpi | Diyalektong Bikol - Daet | Diyalektong Bikol - Virac | Tataramon na Bikol Rinconada | Tataramon na Subangang Miraya | Tataramon na Waray Sorsogon (diyalektong Irosin) |
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Dito sa bagong mesa pinakain ng itlog at tinapay ang babae. | Digdi sa bâgong lamesa pinakakán nin sugok asin tinapay an babayi. | Digdi sa bâgong lamesa pigpakakán nin sugok saka tinapay si babayi. | Igdi sa bag-ong lamesa tigpakakán nin sugok sagkod tinapay su bayi. | Digdi sa bâgong lamesa pigpakaon ki bunáy budâ tinapay su babayi. | Digdi sa bágong lamesa pinakain ning itlog at tinapay si babae. | Digdi sa bâgong lamesa pinakaon ning sugok budâ tinapay su babayi. | Sadi sa bágong lamesa pinakaon ka itlog ag tinapay su babayi. | Didi sa bâgong lamesa pigapakawn ning salag dangan tinapay su babay. | Didi sa bag-o na lamesa inpakaon sin bunay nan tinapay su babayi. |
Bakit nga kaya hindi lumipad ang ibon ni Pedro kahit na walang kandado ang kulungan. | Tàdaw ta dài luminayog an gamgam ni Pedro dawà na dài nin kandado an hawla? | Tâno daw ta dài naglayog an gamgam ni Pedro dawà na mayò nin kandado si hawla? | Hadáw ta `e naglayog an gamgam ni Pedro maski na `e nin kandado su hawla? | Natà daw ta dài naglayog an bayong ni Pedro maski na warâ ki kandado su hawla? | Bákin daw kaya daí naglupad ang ibon ni Pedro maski na máyong kandado si hawla? | Ngatà daw ta dài nagḽayog an gamgam ni Pedro maski na daíng kandado su hawla? | Ta'ono/Ngatà raw ta diri naglayog adtong bayong ni Pedro dawà na udâ ka kandado su awla? | Nyangà daw ta indi naglupad ang bayong ni Pedro maski na warang kandado su hawla? | Nakay daw kay diri naglupad an tamsi ni Pedro maski na warâ sin kandado su hawla? |
Arog kan iba pang mga tataramon sa Filipinas, igwa man nin mga bilang nin mga subli-taramon an Bikol, kadaklan gikan sa Espanyol nin huli ta sa 333 taon kan pangugobyerno kan Espanyol sa Filipinas. Kaiba digdi an swerte (suerte), karne (carne), imbestigador (investigador), litro, pero, krimen (crimen) asin iba pa. An iba pang ginunuang subli-taramon iyo an Sanskrito, na may mga kataga' o taramon arog kan "hade", "karma", "daya", "bahala", basa", "bareta", "gadya", "halaga", "salampati", "kota", "mutya", "dusa", "saksi", "suka", "tingga'.". Alagad, an mga Sanskritong katagâ na nasubli kan Bikol, an iba bakong direkta hali digdi kundi uminagi pa sa ibang tataramon.
Balanghayan[baguhon | baguhon an source]
Absolutibo | Ergatibo | Oblik | |
---|---|---|---|
Pang-saruang ika-1(enot) na tawo | ako | ko | sakuya, sako |
Pang-saruang ika-2(duwa)-ng tawo | ika, ka | mo | saimo, si'mo |
Pang-saruang ika-3(tulo)-ng tawo | siya, | niya, | saiya |
Pangkadakulang kabali an ika-1(enot) na tawo | kita | nyato, ta | satuya, sato |
Pangkadakulang dae-kabali an ika-2(duwa)-ng tawo | kami | nyamo, mi | samuya, samo |
Pangkadakulang ika-2(duwa)-ng tawo | kamo | nindo | saindo |
Pangkadakulang ika-3(tulo)-ng tawo | sinda | ninda | sainda |
Mga partikulo[baguhon | baguhon an source]
Siring man sa dakol na mga tataramon na Filipino, mayaman man an Bikol sa set kan mga partikulo nin diskurso.
- bagá – nagpapahayag nin pagdududa o pag-aatubili
- bayâ – nagtatao nin tyansa sa sarong tawo; pirit nin paggalang
- daa – (Tagalog: daw) pag-quote sa impormasyon gikan sa sarong pangaduwang mapagkukuanan
- daw – (Tagalog: ba/kaya) partikulong interogatibo
- garo – (Tagalog: mukhang, parang) pagkakahawig o pagkakaarog. Ingles: "It looks like, it's as if."
- gáyo – "eksakto"
- daing gáyo – "dae eksakto, dae totoo"
- gayód / nanggayod – (Tagalog: bakâ) "inda, Ingles: maybe, could be"
- giráray / liwát – (Tagalog: [m]uli) Ingles: "again"
- kutá-na / kutâ – "Umaasa ako (sarong bagay na piggibo / dae nangyari" ; "Kung lamang ... "(kondisyon kan nakalihis na mga kaganapan)
- lang / lámang / saná – (Tagalog: lang), Ingles: "only, just"
- lugód – Nag-aasa na mangyayari an sarong bagay, o pagpapahayag nin pagsuko
- man – (Tagalog: din, rin) "also" o "ever" (arog kan ano man o 'whatever' asin siisay man o 'whoever')
- mú-na / ngó-na – (Tagalog: muna) "enot" o "yet"
- na – (Tagalog: na) "ngunyan" o "tapos"
- naman – (Tagalog: naman) "utro, Ingles: again"
- nanggad / mananggad – (Tagalog: talaga, nga) "really, truly, absolutely" (nagdadagdag nin kanultulan)
- nyako – "simbag ko, sabi ko"
- ngani – nagpapahayag nin kapalaran ("mayong magiginibo") o sarong pakiulay para sa iba na dae piriton
- ngantig – Nag-uulat an sarong bagay na pigsabi sa sarong ikatlong tawo
- ngapit – "pagkatapos," "kun sakaling," "sa panahon / mantang" (haloy kan panahon)
- ngaya – pagkamagalang sa paghiling ng impormasyon ("so," "let's see")
- pa – (Tagalog: pa) "Ingles: still"
- palán – (Tagalog: pala) nagpapahayag nin sorpresa o biglaang pagsasakatuparan
- po – (Tagalog: po) palatandaan nin paggalang; "tabí" sa pirang diyalekto Kan Bikol
- túlos / túlos-túlos – (Tagalog: agad-agad) "dali-dali, ngunyan na"
Tamanggot, Rapsak[baguhon | baguhon an source]
An Tamanggot/Rapsak o Angry Register na inaapod sa tataramon na Ingles, dagyâ sain man na tataramon kan Bikol. Ini an halimbawa kan inaapod na Tamanggot (Rapsak sa iba) (kun sa Ingles, inaapod ining Bikol Angry Speech Register.)
Normal na Bikol | Halimbawa nin Rapsak |
---|---|
Malutò, Kanon | Malustod |
Bagas | Lasgas, Lasugas |
Tubig | Tamilig, Tulig |
Bungog | Lusngog |
Uran | Bagrat |
Bagyo | Alimagyo |
Babayi | Babaknit, Siknit |
Lalaki | Lalaknit |
Bado, Gubing | Lasdô, Lamasdô, Gubnit |
Harong (Bikol - Naga), Balay (Bikol - Legazpi) |
Langag |
Sira | Sigtok, Buragtok |
Ikos | Kurasmag, Kasmag |
Ayam, Ido | Dayô, Damayô (Naga); Gadyâ, Gamadyâ (Legazpi) |
Damulag (Bikol - Naga), Karabaw (Bikol - Legazpi) |
Gadyâ, Gamadyâ (Naga) |
Humali | Wumara |
Magkakan/Kumakan (Bikol - Naga); Magkaon/Kumaon (Bikol - Legazpi) |
Hablô, Humablô, Hablùon, Sibà, Sumibà, Sumibsib |
Burat (Bikol - Naga), Buyong (Bikol - Legazpi) |
Lasngag, Lusrat, Lusyong, Bultok |
Taram | Tabil |
Kapot, Kaputan | Kamlo, Kamluon |
Hiling | Butlâ |
Bitis | Samingkil, Singkil |
Talinga | Talingugngog |
Nguso (Bikol - Naga), Ngimot (Bikol - Legazpi) |
Ngurapak, Ngaspak |
Kamot | Kamulmog |
Mata | Malsok |
Payo | Alimantak, Alintak |
Hawak (Bikol - Naga), Lawas (Bikol - Legazpi) |
Kabangkayan |
Tulak | Tindos, Lasdak, Lamasdak |
Sapatos | Sapagtok |
Kalayo | Kalasbot |
Kawali | Kawalwag |
Sarwal | Sarigwal |
Asin | Tasik |
Mga Numero[baguhon | baguhon an source]
Mga Numero[baguhon | baguhon an source]
May duwang klase nin pagpapangaran kan mga numero sa Bikol. An katutubong tataramon na Bikol asin an tataramon na espanyol. Sa pangkagabsan, an tataramon na bikol, minagamit an terminong espanyol sa mga pag tukoy kan oras arog kan Alas singko (5 o'clock)'. Mantang, an mga katutubong termino mababasa sa mga libro. Maririsa man an terminong Espanyol sa pagpresyo.
- One-half.
- Kabangâ
- One.
- Sarô/Uno
- Two.
- Duwá/Dos
- Three.
- Tuló/Tres
- Four.
- Apát/Kwatro
- Five.
- Limá/Singko
- Six.
- Anóm/Seys
- Seven.
- Pitó/Siyete
- Eight.
- Waló/Otso
- Nine.
- Siyám/Nuwebe
- Ten.
- Sampulò/Dyes
- Fifteen.
- Kaglimá/Kinse
- Twenty.
- Duwampulò/Beynte
- Twenty-five.
- Duwampulò may lima/Beynte singko
- Thirty.
- Tulumpulò/Treynta
- Thirty-five.
- Tulumpulò may limá/Treynta y singko
- Forty.
- Apát na pulò/Kwarenta
- Forty-five.
- Apát na pulò may lima/Kwarenta y singko
- Fifty.
- Limampulò/Singkwenta
- Fifty-five.
- Limampulò may limá/Singkwenta y singko
- Sixty.
- Anóm na pulò/Sisenta
- Sixty-five.
- Anóm na pulò may limá/Sisentá y singko
- Seventy.
- Pitumpulò/Setenta
- Seventy-five.
- Pitumpulò may limá/Setenta y singko
- Eighty.
- Walumpulò/Otsenta
- Eighty-five.
- Walumpulò may limá/Otsenta y singko
- Ninety.
- Siyám na pulò/Nobenta
- Ninety-five.
- Siyám na pulò may limá/Nobenta y singko
- One-hundred.
- Sanggatós
- One-thousand.
- Sangribo
- Ten-thousand.
- Sangyukot (Suanoy na Bikol) [6]
- One-million.
- Sanglaksa' (Suanoy na Bikol)[7]
Iba pang mga tataramon na Bikol sa kapatagan[baguhon | baguhon an source]
- Rinconada Bikol
- Buhi Bikol
- Libon Bikol
- Bikol Sulnopan na Albay
- Miraya Bikol
- Bikol Norteng Catanduanes
Hilingon man[baguhon | baguhon an source]
Mga toltolan[baguhon | baguhon an source]
- ↑ 1.0 1.1 Bikol, Central in Philippines Websityo kan Joshua Project
- ↑ Bicolano, Central Ethnologue
- ↑ McFarland, Curtis D. The Dialects of the Bikol Area. Ph.D. dissertation. New Haven: Dept. of Linguistics, Yale University, 1974.
- ↑ Mintz, Malcolm W. (1971). Bikol Dictionary. University of Hawaii Press. doi:10.2307/j.ctv9hvs8j. ISBN 978-0-8248-7891-7.
- ↑ 5.0 5.1 5.2 5.3 Malcolm W Mintz. BIKOL DICTIONARY: Incorporating the 17th century Vocabulario de la lengua Bicol Marcos de Lisboa
- ↑ Lisboa, Marcos de. Vocabulario de la lengua bicol.1865.[1]
- ↑ Lisboa, Marcos de. Vocabulario de la lengua bicol. 1865. [2]
Mga panluwas na takod[baguhon | baguhon an source]
- Bikol Translator
- Ethnologue: Languages of the World (dae aram ed.). SIL International.[Petsado an pagbanggit kaini, asin kaipuhan maribayan nin sarong partikular na edisyon kan Ethnologue]
- LL-Map
- MultiTree
- mga parirala sa tataramon na bikol
- An Genesis 11: 1-9 sa duwang paagi nin ortograpiya kan Bikol Sentral
- Mga artikulo nin tataramon na igwang dai napetsahan nin mga bilang kan parataram
- Mga tataramon na nangangaipuhan nin komento kan ISO 639-3
- Languages with ISO 639-2 code
- Language articles without reference field
- Mga artikulo nin tataramon na mayong kodigong Glotologo
- Mga artikulo nin tataramon na igwang daing suportadong mga field ng infobox
- Mga artikulong nangangaipo nin pagpakarhay
- Mga saringsing na artikulo
- Mga tataramon sa Bikol
- Mga tataramon sa Rehiyon V