Һайланған мәҡәлә
|
Әхмәтзәки Вәлиди Туған (10 декабрь 1890 йыл — 26 июль 1970 йыл) — күренекле сәйәсмән һәм дәүләт эшмәкәре, Башҡорт милли-азатлыҡ хəрəкəте етəксеһе, автономиялы Башҡортостанға нигеҙ һалыусы. Шәрҡиәтсе һәм төркиәт белгесе, Фәлсәфә докторы (1935), профессор, Манчестер университетының мөхбир докторы (1967).
Әхмәтзәки Вәлиди 1890 йылдың 10 декабрендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Илсек-Тимер улусының, хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ишембай районының Көҙән ауылында тыуған.
1917 йылда социал-революционерҙар (эсерҙар) партияһына инә. Шул уҡ йылдың март — апрелендә Рəсəй мосолмандарының ваҡытлы үҙəк бюроһы ағзаһы була, 1917 йылдың апрелендә Ташкент ҡалаһында Мосолман советын ойоштороуҙа ҡатнаша һәм унда шул уҡ йылдың майында Мәскәүҙә уҙғарылған I Бөтə Рəсəй мосолман съезына Төркөстандан делегат итеп һайлана. Был съезда Әхмәтзәки Вәлиди Рəсəйҙең федератив республикаһының ҡоролошо һəм мосолман халыҡтарының милли-территориаль автономияһы идеяһын яҡлап сыға һәм Бөтə Рəсəй мосолман шураһының башҡарма комитеты һәм Башҡорт өлкә бюроһы ағзаһы булып китә. «Башҡорт» гәзитенең тәүге һанында Вәлидиҙең Башҡортостан үҙаллығы тураһында мәҡәләһе баҫылып сыға.
1917 йылдың 20—27 июлендә Ырымбурҙа үткән I Башҡорт ҡоролтайында ҡатнаша һәм унда президиумы ағзаһы һәм Башҡорт мәркәз шураһы рəйесе урынбаҫары итеп һайлана. Дəүлəт ҡоролошо (милли-территориаль автономия нигеҙендə) һəм «Ер мәсьәләләре» буйынса докладтар менән сығыш яһай. Икенсе докладында, ул XVII—XX быуаттар араһында юғалтылған башҡорт ерҙəрен ҡайтарып биреү зарурлығын билдəлəп үтә. 1917 йылдың 22—29 авгусында Өфөлә уҙған II Башҡорт ҡоролтайында ҡатнаша. Бында ул «Оло Башҡортостандың», «Бәләкәй Башҡортостандың» һəм «Көнсығыш Рəсəйҙең Мосолман автономлы дəүлəттəре федерацияһының» карталарын төҙөй. Башҡорт хөкүмәте төҙөлгәс, Вәлидигә Хәрби һәм эске эштәр бүлектәре тапшырыла.
1917 йылдың ноябрендә Өфө губернаһының федералист башҡорттар исемлеге буйынса Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышына делегат итеп һайлана. Башҡорт мəркəз шураһының беренсе фармандарын төҙөүҙə һәм уларға ҡул ҡуйыуҙа ҡатнаша. Был фармандарҙа башҡорттарҙың сəйəси көрəштə позицияһы һəм федератив Рəсəй составында Башҡортостан автономияһы иғлан ителә. 1917 йылдың 8—20 декабрендә Ырымбурҙа үткән III Башҡорт ҡоролтайында ҡатнаша һәм унда президиумы рәйесе һәм Кесе Ҡоролтай ағзаһы итеп һайлана, Башҡорт хөкүмәте рəйесе урынбаҫары һəм Хəрби бүлек мөдире итеп раҫлана.
1918 йылдың июненән алып 1919 йылдың февраленә тиклем Башҡорт хəрби шураһы рəйесе, Башҡорт ғәскәре командующийы була. Башҡорт хөкүмəтенең Бөтə Рəсəй Ойоштороу йыйылышы ағзалары комитеты (КОМУЧ) һəм Ваҡытлы Себер хөкүмəте менән үҙ-ара бəйлəнешен ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша. 1918 йылдың сентябрендә Өфөлә уҙғарылған Дәүләт кәңәшмәһендә ҡатнаша, унда Өфө директорияһы исеме аҫтында билдәле булған Бөтә Рәсәй хөкүмәте ойошторола. 1918 йылдың ноябрендә А. В. Колчактың хəрби диктатураһын урынлаштырыуға һəм уның унитар Рəсəйҙе тергеҙеүгə, өлкə хөкүмəттəрен һəм милли ҡораллы формированиеларҙы бөтөрөүгə йүнəлтелгəн курсына ҡаршы сыға.
↪ дауамы…:
Исемлек (122) | Үҙгәртеү
|
Яҡшы мәҡәлә
|
Ҡаңлы (ҡаңны) — башҡорт ҡәбиләһе.
Телдәре башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалекты түбәнге ағиҙел-ыҡ менән танып һәм көньяҡ диалекттың дим һөйләштәренә ҡарай.
Ҡаңлы ҡәбиләһенең барлыҡҡа килеүен боронғо Туран халҡы менән бәйләйҙәр, улар актик һәм иртә урта быуаттарҙа Һырдаръя һәм Көньяҡ Урал араһындағы далаларҙа йәшәгән. Боронғо иран ижади ҡомартҡыларында («Авеста», «Хвадай-намаг» («Хоҙайнамә»)), зороастрий яҙмаларында («Денкард», «Бундахишн»), «Шаһнамә» поэмаһында туран һәм иран (арий) халыҡтарының ҡан-ҡәрҙәш булыуы тураһында әйтелә. Тәүге турандарҙың мифик ата-бабаһы Арийҙың ҡустыһы булған, был хәҙерге генетик тикшеренеүҙәр менән дә раҫлана.
Урта быуат ҡаңлылары «Сокровенное сказание»ла — канг-лин, Рәшит әт-Диндә — канлы, Әбү әл-Ғази ла канкли, канглы тип телгә алына. Был этноним шулай уҡ ҡаҙаҡтар, ҡараҡалпаҡтар, ҡырғыҙҙар, ҡырым татарҙары, нуғайҙар һәм үзбәктәрҙең составында теркәлгән. Ҡәбилә формалашыуына уларҙың ҡыпсаҡтар араһында йәшәүе йоғонто яһай. Тикшеренеүселәрҙең күбеһенең раҫлауынса, ҡаңлыларҙың берләшмәһе XI—XII быуаттарҙа Арал буйы далаларында бәшнәк-уғыҙ нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Шул уҡ ваҡытта «ҡаңлы» этнонимы бәшнәктең боронғо үҙатамаһы булған «ҡаңғар» менән оҡшаш. Ҡаңлыларҙың этник формалашыуында шулай уҡ ҡыпсаҡтарҙың ҙур роль уйнауы һыҙыҡ өҫтөнә алына, улар 1220 йылда монголдар тарафынан тар-мар ителгәндән һуң башлыса Ҡыпсаҡ далаһы (Дешт-и-Ҡыпсаҡ) халҡы составына ҡушыла. Икенсе гипотеза буйынса, ҡаңлылар Һырдаръяла Ҡаңгөй дәүләтен төҙөгән ҡаңгөйҙәрҙең этник вариҫтары булып тора.
Ҡаңлылар Асылыкүл менән Ҡандракүл буйында, Сәрмәсән йылғаһы бассейны, шулай уҡ Баҙы йылғаһының — үрге, Өҫән йылғаһының — урта, Ағиҙел йылғаһының түбәнге ағымында төпләнә, бында улар дыуан, йылан, йәлдәк, ҡаршын, ҡобау, мең һәм унлар ҡәбиләләре менән күрше була. Р. Ғ. Кузеев буйынса, көнбайыш Башҡортостанда ҡаңлылар боронғо башҡорт ҡәбиләләре менән ныҡ ҡатышалар, бының хаҡында ҡаңлылар араһында үҫәргән, бөрйән һәм юрматы ҡәбиләләренең тамғалары таралыуы дәлилләй. Шулай уҡ ҡаңлы һәм үҫәргән ҡәбиләләренең ҡошо ла бер — торна.
Хәҙерге ваҡытта ҡәбиләнең аҫаба биләмәләренә Благовар, Бөрө, Бүздәк, Бәләбәй, Дүртөйлө, Дәүләкән, Кушнаренко, Мишкә, Саҡмағош, Туймазы һәм Шаран райондары инә.
↪ дауамы…
Исемлек (111) | Үҙгәртеү
|
|
|
Аҙна рәсеме
|
Көмөш кубок. Стәрлетамаҡ ҡәберлеге. IX быуат.
Үҙгәртеү | Архив
|
17 ноябрь юбилярҙары
|
- Пильнов Михаил Григорьевич (1926—21.02.2015), кинооператор, журналист. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1962 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 1955 йылдан Мәләүездең «Путь Октября» гәзите хеҙмәткәре, 1961 йылдан бүлек мөдире, 1967—1986 йылдарҙа баш мөхәррир урынбаҫары. «Зёрнышко» халыҡ киностудияһын ойоштороусы, 70-тән ашыу документаль фильм төшөрөүсе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986). Булат Рафиҡов исемендәге премия лауреаты (2005). 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Сығышы менән Мәләүез ҡалаһынан.
- Сисин Михаил Фёдорович (1926—17.08.2009), ғалим-инженер-технолог, хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында һәм 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1955—1975 йылдарҙа Салауат нефть химияһы комбинатының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1965—1969 йылдарҙа баш инженер, 1972 йылдан — генераль директор; 1975—1985 йылдарҙа СССР нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы министрының беренсе урынбаҫары. СССР-ҙың унынсы, Башҡорт АССР-ының туғыҙынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Техник фәндәр докторы (1982). Ленин (1971), Октябрь Революцияһы (1975), 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм «Почёт Билдәһе» (1963) ордендары кавалеры.
- Ямалетдинов Ильис Миңләхмәт улы (1936), рәссам, педагог. 2002 йылдан Башҡортостандың Рәссамдар союзы ағзаһы. 1974 йылдан «Ағиҙел» производство берекмәһенең өлкән, 1986 йылдан баш рәссамы; 1992 йылдан Башҡортостан халыҡтары этнографияһы музейының ғилми хеҙмәткәре, 1993 йылдан — пропаганда бүлеге мөдире вазифаһын башҡарыусы; 1995—2017 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1977) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1985).
- Шәңгәрәев Миңзаһит Мозаһит улы (1946), ауыл хужалығы һәм муниципаль хеҙмәт ветераны, ғалим-иҡтисадсы. 1989—1991 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Туймазы район Советы башҡарма комитеты рәйесе. 2002 йылдан «Туймазинец» крәҫтиән (фермер) һәм башҡа ауыл хужалығы тауарҙары етештереүселәре ассоциацияһы рәйесе. Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш (1990—1993) Юғары Советы депутаты. Колхозсыларҙың 4-се Бөтә Союз съезы делегаты (1988). Иҡтисад фәндәре кандидаты (2001).
- Захаров Владимир Васильевич (1951), хеҙмәт ветераны. Күмертау авиация производство предприятиеһының элекке хеҙмәткәре. Рәсәйҙең атҡаҙанған машина эшләүсеһе.
- Сәйетов Уйылдан Ғилман улы (1951), комсомол, партия һәм дәүләт органдары, матбуғат ветераны, ғалим-философ. 1993 йылдан (өҙөклөк менен) «Башҡортостан энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы баш мөхәрриренең беренсе урынбаҫары, 1995 йылда һәм 1998 йылдан —директоры, 2012 йылдан – генераль директоры, бер үк ваҡытта 2008 йылдан Төбәк энциклопедистикаһы проблемалары буйынса ғилми-тикшеренеү үҙәге етәксеһе. 1995–1997 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры. Философия фәндәре кандидаты (1991). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2011), Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2015), СССР-ҙың матбуғат отличнигы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986).
- Ишалин Рөстәм Надил улы (1956), нефть сәнәғәте ветераны, йәмәғәтсе. 2002—2005 йылдарҙа «Башкирнефтепродукт» берекмәһенең генераль директоры; 2006—2009 йылдарҙа «Башнефть» компанияһының башҡарыусы директоры; 2009—2011 йылдарҙа «Система-Инвест» йәмғиәтенең хеҙмәтте һаҡлау, сәнәғәт хәүефһеҙлеге һәм экология департаменты директоры. 2011—2015 йылдарҙа «Салауат Юлаев» хоккей клубының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының өсөнсө (2003—2008) һәм дүртенсе (2008—2013) саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы - Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2003), Рәсәй Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтехимигы (1998), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2006).
- Безносова Елена Евгеньевна (1966), педагог. 2001 йылдан Салауат балалар йорто директоры. Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2004), Рәсәйҙең почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2007). Сығышы менән ошо ҡаланан.
|
|