بھارت دا پرچم
![]() | |
نام | ترنگا |
---|---|
استعمالات | قومی پرچم سانچہ:FIAV ![]() |
تناسب | 2:3 |
اختیاریت | 22 جولائی 1947ء |
نمونہ | مستطیل شکل دا ترنگا (زعفرانی، سفید تے سبز)۔ درمیان وچ نیلے رنگ دا 25 پتیاں والا اشوک چکر۔ |
نمونہ ساز | پنگلی وینکیا -[ح 1] |
بھارت دا قومی پرچم تن مختلف رنگاں دی افقی مستطیل پٹیاں اُتے مشتمل اے، جو زعفرانی، سفید تے سبز رنگاں کيتیاں ناں۔ اس پرچم دے درمیان وچ نیلے رنگ دا اشوک چکر اے جو وسطی سفید پٹی اُتے نظر آندا اے۔ اس پرچم نوں ڈومنین بھارت دے اجلاس مورخہ 22 جولائی، 1947ء دے موقع اُتے اختیار کیتا گیا تے بعد وچ جمہوریہ بھارت دے قومی پرچم دے طور اُتے اسنوں برقرار رکھیا گیا۔ بھارت وچ لفظ ترنگا (ہندی: तिरंगा) توں مراد ہمیشہ ايسے پرچم نوں لیا جاندا اے۔ ایہ پرچم سوراج دے جھنڈے توں مشابہت رکھدا اے جو انڈین نیشنل کانگریس دا جھنڈا سی تے اس دے خالق پینگالی ونکایا سن [ح 1]
گاندھی دی خواہش نوں دیکھدے ہوئے قانونی طور اُتے اس جھنڈے نوں کھادی (ہتھوں توں بنا گیا کپڑا) تے ریشم دے کپڑے توں بنایا جاندا اے۔ اس جھنڈے نوں بنانے دے مراحل دی نگرانی بیورو آف انڈین سٹینڈرڈ کردا اے۔ اسنوں بنانے دے حقوق کھادی ڈیولپمنٹ اینڈ لیج انڈسٹریز کمیشن مختلف علاقےآں نوں جاری کردا اے۔ سنہ 2009ء تک کرناٹک کھادی گرام ادیوگ سنیکدا سنگھ ہی اس جھنڈے نوں بنانے والی واحد کمپنی سی۔
بھارتی قانون دے مطابق اس پرچم دے استعمال دے قواعد مقرر نيں جو ہور قومی علامات اُتے وی لاگو ہُندے نيں۔ انہاں دے مطابق عام شہری اسنوں صرف قومی دن جداں یوم آزادی تے یوم جمہوریہ بھارت وغیرہ اُتے لہرا سکدے نيں۔ سنہ 2002ء وچ اک شہری ناوین جندل دی درخواست اُتے بھارتی عدالت عظمیٰ نے حکومت بھارت نوں حکم دتا کہ اوہ عام شہریاں نوں پرچم دے استعمال وچ رعایت دتیاں اس اُتے کابینہ بھارت نے شہریاں نوں بعض حدود وچ اسنوں استعمال کرنے دی رعایت فراہم کيتی۔ 2005ء وچ قانون وچ ترمیم کردے ہوئے اس پرچم نوں کچھ خاص قسم دے کپڑےآں توں تیار کرنے دی اجازت دتی گئی۔ فلیگ کوڈ اس قومی پرچم دے لہرانے تے خصوصاً ہور قومی تے غیر قومی پرچماں دے نال اسنوں لہرانے دے اصول و ضوابط بیان کردا اے۔
نقشے تے بناوٹ دی تفصیلات[لکھو]
پرچم دا سائز[1] | لمبائی تے چوڑائی (ملی میٹر) | اشوک چکر دا سائز (ملی میٹر)[2] |
---|---|---|
1 | 6300 × 4200 | 1295 |
2 | 3600 × 2400 | 740 |
3 | 2700 × 1800 | 555 |
4 | 1800 × 1200 | 370 |
5 | 1350 × 900 | 280 |
6 | 900 × 600 | 185 |
7 | 450 × 300 | 90[3] |
8 | 225 × 150 | 40 |
9 | 150 × 100 | 25[3] |
بھارت دے ضابطۂ پرچم دی رو توں بھارتی پرچم 2/3 دا تناسب رکھدا اے (جس توں پرچم دی لمبائی چوڑائی توں 1.5 گنیا زیادہ اے )۔ سبھی رنگ دی پٹیاں (زعفرانی، سفید تے سبز) لمبائی تے چوڑائی وچ مساوی ہونا چاہیے۔ اشوک چکر دا ناپ ضابطۂ پرچم وچ مذکور نئيں اے، اُتے اس چوبیس خانے نيں جنہاں دے درمیان وچ جگہ مساوی حد تک پھیلی ہوئی اے۔[4] "IS1: Manufacturing standards for the Indian Flag" (اًئی ایس 1: بھارتی پرچم دی تیاری دے معیارات) دی شِق 4.3.1 وچ اک چارٹ موجود اے جس وچ اشوک چکر کے ناپ نوں قومی پرچم دے نو مختلف ناپاں دے تحت بیان کیتا گیا اے۔[2] ضابطہ پرچم تے اًئی ایس 1 دونے دے مطابق اشوک چکر نوں پرچم دی دونے جانب گہرے نیلے رنگ وچ ہونا چاہیے۔[4][2]
ذیل وچ قومی پرچم وچ شامل سبھی رنگاں دی گہرائی دسی گئی اے، سوائے نیلے گہرے رنگ دے جو "اًئی ایس 1: بھارتی پرچم دی تیاری دے معیارات" توں ماخوذ اے جیساکہ 1931ء سی آئی ای رنگاں دی تفصیلات وچ مستعمل اے۔[2] گہرے نیلے رنگ نوں معیار:1803-1973 دے تحت دیکھیا جا سکدا اے۔
رنگ | X (ایکس) | Y (وائی) | Z (زیڈ) | چمک |
---|---|---|---|---|
سفید | 0.313 | 0.319 | 0.368 | 72.6 |
بھارتی زعفران | 0.538 | 0.360 | 0.102 | 21.5 |
بھارتی سبز | 0.288 | 0.395 | 0.317 | 8.9 |
یاد رکھیے کہ اُتے دتی گئی اقدار سی آئی ای رنگاں دی جگہ (CIE 1931 color space) توں مطابقت رکھدی نيں۔
علامتی طور اُتے[لکھو]
گاندھی نے پرچم دی تجویز کانگریس دے 1921ء والے اجلاس وچ پیش ورگی۔ اس پرچم نوں آندھرا پردیش دے پنگلی ونکیا نے ڈیزائن کیتا سی ۔ اس پرچم دے وسط وچ روايتی گھمدا پہیا سی جو بھارت نوں خود کپڑے بنا کے خومختار بنانے دی گاندھی دی سوچ نوں ظاہر کردا سی ۔ اس دے بعد جھنڈے دے درمیان یعنی پہیا دے پس منظر وچ سفید پٹی رکھی گئی جو اقلیتاں نوں ظاہر کردی سی۔ بعد وچ فرقہ وارانہ تعلق نوں ختم کرنے دے لئی زعفرانی ،سفید تے سبز پٹی رکھی گئی جو ہمت، قربانی ،سچائی،ایمان اچھائی نوں ظاہر کردی سی۔[5]
بھارتی آزادی توں کچھ دن پہلے قانون ساز اسمبلی نے فیصلہ کیتا کہ بھارتی پرچم نوں اس طرز اُتے بنایا جائے کہ تمام فریقین نوں قابل قبول ہو[6]۔ لہذا سواراج جماعت دے پرچم نوں چنا گیا جس وچ تمام پرانی چیزاں رکھی گئياں ماسوائے چکر کہ جسنوں اشوک چکر توں بدلا گیا جو ابدی قانون دی علامت اے۔ بھارتی فلسفی سروپلی رادھاکرشن جو بعد وچ بھارت دے سب توں پہلے نائب صدر تے فیر دوسرے وزیر اعظم بنے نے پرچم دی تعریف ایويں کيتی۔
“ | بھگوا یا زعفرانی رنگ غیر تعلقی یا غیر دلچسپی دی علامت اے ۔ساڈے رہنماواں ذاتی نفع نقصان نوں دیکھے بغیر کم کرنا چاہیدا۔درمیان وچ دا سفید رنگ روشنی اے جو سانوں ساڈے کم وچ رہنمائی دیندا اے ۔سبز سانوں ساڈے تے زمین دے تعلق دا دسدی اے جتھے اسيں رہندے نيں تے جس اُتے تمام جاندار منحصر نيں۔درمیان وچ دا اشوک چکر دھرما دے قانون دا دسدی اے۔ سچائی ،ستیا، دھرما یا فضیلت انہاں لوک نوں سنبھالنے والے اصولاں دی جو اس علم تلے کم کردے نيں۔فیر پہیا حرکت نوں ظاہر کردی اے ۔ساکن ہونے وچ موت اے ۔تے حرکت وچ زندگی اے ۔بھارت نوں ارتقاء دی مزاحمت نئيں کرنی چاہیدا بلکہ اسنوں اگے بڑھدے رہنا اے ۔پہیا پرامن تبدیلی دی جہتاں نوں ظاہر کردی اے۔[7] | ” |
تریخ[لکھو]
بھارت دی آزاد توں پہلے تک مختلف سیاسی جماعتاں تے نوابی ریاستاں دے اپنے اپنے وکھ پرچم سی 1857 دی جنگ آزادی دے بعد انگریزاں نے پورے ہندوستان دے لئی اک ہی جھنڈا متعارف کروایا،جس دے نتیجے وچ برطانوی حکومت براہ راست قائم ہوئی۔ ابتدائی پرچم دے خدوخال ہور برطانوی نوآبادیات جداں آسٹریلیا تے کینیڈا جداں سن انہاں دے نقوش مغربی شاہی معیارات نوں ظاہر کردے سن ؛اس دے نیلے حصے کبھے جانب یونین دا پرچم سی جدوں کہ وسطی حصے توں کچھ سجے جانب ستارہ ہند جسنوں شاہی تاج نے گھیر رکھیا سی ۔ ایہ ستارہ ہند کِداں ہندوستانیاں دے تشخص نوں ابھارتی تھی،اس دے لئی ملکہ وکٹوریہ نے آرڈر آف سٹار آف انڈیا نامی اعزاز تخلیق کیتا جس دا مقصد انہاں دے ہندوستانی عوام وچ نمایاں خدمات سر انجام دینے والےآں دے کماں نوں سراہنا سی ۔ اس دے نال ہی نوابی ریاستاں نے ایداں دے پرچم وصول کرنے شروع کیتے جو یورپی شاہی معیارات دے مطابق سن ۔ ہور انھاں برطانوی علامات وچ ردوبدل کرنے دا وی پروانہ دتا گیا سی ۔[8][9][10]
20واں صدی دی ابتدا وچ جدوں ایڈوارڈ ہفتم دی تاج پوشی ہوئی تاں شہنشاہ ہندوستان دی نمائندگی دے لئی اک حکومتی علامات دی ضرورت اُتے گلاں شروع ہوئیاں۔ فیر برطانوی سول سروس دے اک افسر ولیم کولڈ سٹریم نے اک مہم چلائی جس کامقصد ستارے دے نشان نوں بدلنا سی انہاں دا خیال سی کہ ایہ اک عام سی علامت اے اس دی بجائے اسنوں اک موزاں علامت توں بدل دینا چاہیدا ۔ انہاں دے اس تجویز نوں حکومت نے پسند نئيں کیتا لارڈ کرزن نے کئی جھنڈاں دے بن جانے دے خدشے اُتے اس تجویز نوں رد کیتا۔ [11]ان دناں قوم پرستاں دی رائے نمائندگی دے لئی مذہبی علامات نوں استعمال کرنے دی حامی سی۔ انہاں معروف علامات وچ اک علامت گنیشا دی سی جس دی وکالت بال گنگا دھر تلک، کالی تے بندو گھوش تے بنکم چتوپاڈئے جداں رہنما کر رہے سن ۔ اس دے علاوہ اک ہور علامت گائے ،یا گائے ماندا (گائے ماں) ورگی۔ اس دے باوجود ایہ علامات ہندوستانی مسلم آبادی نوں متحد نئيں رکھ سکدی سی کیونجے ایہ علامات ہندوانہ سن ۔[12]
تقسیم بنگال دے نتیجے وچ اک نويں پرچم نے جنم لیا ایہ آزادی پسند لوکاں دی تخلیق سی جو ہندوستان دے مختلف رنگ ونسل دے لوکاں نوں متحد رکھنے دی کوشش کر رہی سی۔ سودیشی دی انگریز مخالف تحریک دا پرچم مشرقی طرز دا جھنڈا سی جو مذہبی رنگ وچ رنگا ہوئے سی ۔ اس تن رنگی پٹیاں والے جھنڈے دے سب توں اوپرسبز پٹی وچ اٹھ سفید کنول دے پھُل سن جو اٹھ صوبےآں نوں ظاہر کردے سن سب توں تھلے دی سرخ پٹی وچ اک ہلال و صلیب بنی سی جدوں کہ درمیان وچ دی پیلی پٹی وچ وندے ماترم دا نعرہ درج سی ۔ ایہ پرچم کلکتہ دی کِسے اداس سی تنیڑے وچ سامنے لیایا گیا جدوں کہ اخباراں نے وی اسنوں مختصرا اپنے صفحات اُتے جگہ دتی۔ اگرچہ سیاسی تے حکومتی طور اُتے اس جھنڈے نے اِنّی توجہ نئيں پائی البتہ ایہ کانگریس دے سیشن وچ مستعمل رہی۔ ہلورگی ترمیم شدہ حالت وچ اس جھنڈے نوں سٹٹگارٹ وچ اک عالمی سوشلسٹ میٹنگ وچ میڈمبیکاجی کاما دی جانب توں استعمال کیتا گیا۔ اس جھنڈے دے مختلف استعمالات دے باوجود ایہ اُتے ہندوستانی قوم پرستاں وچ کوئی جوش و خروش نا بھر سکيتی۔[13]
![اک تن رنگی جھنڈا جس دے درمیان وچ گھمدا پہیا اے۔](http://webcf.waybackmachine.org/web/20201021171028im_/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5a/1931_Flag_of_India.svg/220px-1931_Flag_of_India.svg.png)
اسی دوران وچ سوامی ویویکندا دی اک پیروکار سسٹر نیودیندا جو اک ہندو مصلح سن نے اک نويں جھنڈے دی تجویز دتی۔ اس جھنڈے دے درمیان وچ اک برق دکھادی گئی سی جس دے نیڑے وندے ماترم دا نعرہ درج سی تے کنارےآں اُتے اک سو اٹھ دتے سن ۔[15]اسنوں کانگریس دے 1906ء دے اجلاس وچ پیش کیتا گیا ايسے طرح ہور کئی تجاویز اس حوالے توں سامنے آئیاں لیکن کِسے نے وی قوم پرستاں دی تحریک دی توجہ نئيں پائی۔
1909 وچ لارڈ امفٹللندن ٹائمز وچ اس حوالے توں لکھدے نيں"مجموعی طور اُتے ہندوستان یا اس دے کِسے صوبے دا کوئی وی واحد نمائندہ پرچم نہيں۔ یقینا ایہ دیکھنا اک تعجب دی گل اے لیکن ہندوستان دے لئی کوئی وی سلطنت نئيں ہوئے گی"۔"[16]
1916ء وچ پنگالی ونکایا نے مدراس ہائی کورٹ دی تعاون توں اک کتابچہ تیار کیتا جس وچ تیس نويں ڈیزائن سامنے لیائے گئے۔ اِنّے سارے تجاویز نے پرچم دے اس تحریک نوں زندہ رکھنے توں کچھ زیادہ کم کیتا۔ ايسے سال انی بیسنت تے بال گنگادھر تلک نے ہوم رول تحریک دے لئی اک نواں جھنڈا اپنایا۔ اس اُتے حکومت مخالفت دا خیال کردے ہوئے کوئمبٹور دی مجسٹریٹ نے پابندی عائد کردتی۔ اس پابندی نے عوام وچ قومی جھنڈے دی اہمیت دے حوالے توں اک نويں بحث چھیڑ دی۔[17]
1920ءکے اوائل وچ برطانیہ تے آئرلینڈ دے درمیان معاہدہ امن دے باعث ہور برطانوی ڈومینین وچ قومی جھنڈے دی اہمیت ابھری۔1920ء وچ لیگ آف نیشنز دے اجلاس وچ ہندوستانی وفد نے اک ہندوستانی جھنڈے نوں استعمال کرنا چاہیا،اس دے سبب برطانوی ہند نے نويں سرے توں قومی جھنڈے دی اہمیت اُتے زور دینا شروع کیتا۔
1920ء وچ موہن داس گاندھی نے اپنے رسالے ینگ انڈیا وچ جھنڈے دی اہمیت دے حوالے توں لکھیا تے جھنڈے وچ چرخہ یا گھمدا ہوئے اپہیا دے اضافے دی تجویز دتی۔[18]گاندھی جی نے اک کمیشن بنائی جس وچ لالہ ہنس راج تے پنگالی ونکایا شامل سن انہاں نے سرخ پٹی جو ہنداں دی نمائندہ سی تے سبز مسلماناں دی پٹی اُتے اس پہیے نوں رکھیا۔گاندھی اسنوں 1921 دے اجلاس وچ پیش کرنا چاہندے سن لیکن اس دی بجائے اک ہور جھنڈے نوں پیش کیتا گیا۔گاندھی بعد وچ دسدے نيں دے ايسے وجہ توں انھاں اس گل دا پتہ چلا کہ جھنڈے وچ ہور ادیان دی نمائندگی نئيں رکھی گئی اے جس اُتے انہاں نے اس دی اصلاح کردے ہوئے اس وچ سفید پٹی دا اضافہ کیتا جو ہور مذاہب دی علامت سی۔ بعد وچ یعنی 1929 وچ مذہبی حساسیت نوں دیکھدے ہوئے گاندھی نے اس جھنڈے دی اک سیکولر تعریف کيتی تے کہیا کہ لال رنگ توں مراد لوکاں دی قربانی ،سفید پاکیزگی تے سبز امید دی علامت نيں۔[19]
13 اپریل 1923ء وچ ناگپور دے ميں جلیانوالہ باغ دے واقعہ دی یادگاری اجلاس وچ مقامی کانگرسی رضا کاراں نے پنگلی ونکایا دا بنایا گیا سوراج جھنڈا لہرایا۔ اس جھنڈے دے سبب کانگریسیاں دا سامنا پولیس توں ہوئے تے پنج کارکن جیل وچ گئے۔ا یک اجلاس دے بعد سینکڑاں مظاہرین نے اس جھنڈے نوں تواتر توں لہرایا۔ اس دے نال مئی وچ جمنالال بجاج ،ناگپور وچ کانگریس دے سیکٹری دی تحریک پرچم ستیہ گرہ نے قومی سطح اُتے لوکاں دی توجہ پائی تے اس تحریک نے جھنڈے دی تحریک وچ جان ڈال دی۔ اس تحریک نوں کانگریس نے قومی سطح اُتے بڑھاوا دتا جس دے سبب تنظیم وچ رخنہ پیدا ہويا جس دی وجہ سوراج کارکناں دا اسنوں غیر اہم سمجھیا جانا تے گاندھی دے پیروکاراں دا اسنوں اُتے جوش تحریک خیال کرنا سی ۔[20]
بالآخر جولائی 1923ء وچ کانگریس دی اک میٹنگ وچ نہرو تے سروجنی نایڈو دے اصرار اُتے کانگریس نے اس مسانوں ختم کرنے دا فیصلہ کیتا۔ اس تحریک دے روح رواں سردار پٹیل سن اس وچ عام لوک پرچم لئی پھردے سن ۔ تحریک دے اختتام تک 15 سو لوک پورے ہند وچ گرفتار کیتے گئے۔ بمبئی کرونیکل دے مطابق اس وچ حصہ لینے والے لوکاں دا تعلق متنوع گروہاں توں سی جس وچ طلبہ ،کسان،تاجر،مزدور تے "قومی خدمتگار" شامل سن ۔ جدوں کہ مسلماناں دا کردار معتدل رہیا،ہور ایہ تحریک عورتاں نوں وی سیاسی میدان وچ لے آئی جو ہن تک اس قدر سیاسی طور اُتے غیر فعال سن۔[20]
اگرچہ اس تحریک نے گاندھی دی تحریر و تقریر توں تقویت پائی لیکن اس وچ اہم کردار ناگپور دے واقعہ دا وی رہیا۔ ہور اخبارات ،کالم تے مختلف جریدے وچ لکھے گئے مضامین نے قوم تے پرچم نوں باہم یکجا کیتا۔ اس دے بعد جلدہی پرچم نے تحریک آزادی وچ عزت تے وقار پیدا کیتا۔ دوسری طرف مسلمان حضرات ہن وی سہ رنگی سورارج جھنڈے توں قلبی طور اُتے وابستہ رہے جو مسلم رہنمااں وچ وی مقبولیت رکھدی سی تے اسنوں تحریک خلافت وچ استعمال کیتا گیا۔
تحریک پرچم دے ناخداواں بشمول موندی لال نہرو نے سوراج دے جھنڈے نوں قومی اتحاد دی علامت قرار دتا۔ اس لئی انتظامی طور اُتے ہندوستان وچ جھنڈے دی اہمیت واضح ہوئے گئی۔ ماضی دے مقابلے وچ ہن انگریزاں نے جھنڈے دی اہمیت نوں سمجھنا شروع کیتا تے اس حوالے ایسی پالیسی وضع کيتی گئی۔[21]بررطانوی راج نے ہن عوامی طور اُتے جھنڈے دے استعمالات اُتے گفتگو دی تے انگلستانی شہ اُتے برطانوی ہند دی حکومت نے انہاں انتظامی اکائیاں نوں مالی امداد تے تعاون روک لیا جس دی انتظامیہ سوراج جھنڈے دے عوامی استعمالات نوں روکنے توں قاصر نظر آئی۔ سواراج دا جھنڈا کانگریس دا دفتری جھنڈا قرار پایا تے اس نے تحریک آزادی دی علامت دی حیثیت حاصل کرلئی-[22]
اگست 1947ء وچ بھارت دی آزادی توں کچھ دن پہلے قانون ساز اسمبلی بنائی گئی۔ جھنڈے دے تعین دے لئی اسمبلی نے 23 جو 1947ء کوراجندر پرساد دی سربراہی وچ اک کمیٹی قائم کيتی جس وچ ابو الکلام آزاد ،سروجنی نائیڈو،سی راجا گوپال چری ،کے ایم منشی تے بی آرامبدکار بطور رکن شامل سن ۔
14 جولائی 1947ء نوں کمیٹی نے ایہ سفارش کيتی کہ کانگرس دے جھنڈے نوں ہی قومی جھنڈے دے طور اُتے قبول کیتا جائے ہور اس وچ کچھ ترامیم وی دی جان تاکہ تمام فریق اسنوں قبول کر سکن۔ اس وچ ایہ وی سفارش کيتی گئی کہ جھنڈے دے نقوش وچ نوآبادیاتی دور دی کوئی وی جھلک نا ہوئے۔[4] کانگریس دے متحرک پہیے دی بجائے جھنڈے دے وسط وچ اشوک چکرا نوں ڈالیا گیا اس نشان نوں اشوک دے ببرشیراں دے ستون نوں دیکھ کے بنایا گیا۔سروپلی رادھاکرشن دے مطابق اشوک چکر نوں لیانے دا مقصد چونکہ قانون دھرما سی اس لئی اسنوں استعمال کیتا گیا۔ اگرچہ نہرو دے مطابق ایسا کرنے توں جھنڈے دے کِسے وی رخ توں ترتیب وچ برابر ہونا تھا۔گاندھی نوں ایہ تبدیلی پسند نئيں آئی لیکن بعد وچ انہاں نے قبول کر ليا۔
نہرو نے 22 جولائی 1947ء نوں قانون ساز اسمبلی وچ تن رنگی عمودی گہرے زعفرانی ،سفید تے گہرے سبز جو سائز وچ برابر سن جدوں کہ دے عین وسط سفید پٹی وچ نیلے رنگ دا اشوک دا پہیا سی پیش کیتا۔ نہرو نے دو پرچم پیش کیتے اک کھادی وچ جدوں کہ دوسرا ریشمی کپڑے وچ ۔ اس قرارداد نوں متفقہ طور اُتے منظور کر ليا گیا۔[25]یہ پرچم ڈومینین آف انڈیا وچ 15 اگست 1947ء توں 26 جنوری 1950ء تک مستعمل رہیا، فیر اسنوں بھارت دے جمہوریہ بننے دے بعد توں ہن تک مستعمل اے۔[6]
تیاری دا عمل[لکھو]
بھاندی پرچم دی تیاری تے ڈیزائن دے مراحل نوں احاطہ کرنے دے لئی تن دستاویز بیورو آف انڈین سٹینڈرڈ نے جاری کر رکھے نيں۔ اس دے مطابق تمام جھنڈے کھادی،ریشم یا کاٹن توں تیار کیتے جانے چاہیدا۔ ایہ معیارات 1968ء وچ تخلیق کیتے گئے جدوں کہ سنہ 2008ء وچ انہاں دی تجدید ہوئی۔[26] قانون دے مطابق پرچم دے نو معیاری سائز نيں۔۔[1]
1951ء وچ بھارت دے جمہوریہ بننے دے بعد بی آئی ایس نے پہلی دفعہ سرکاری طور اُتے جھنڈے دے معیارات متعارف کروائے۔ فیر 1964ء وچ انہاں وچ ترامیم کيتیاں گئیاں جس دی وجہ عالمی نظام اکائیات توں جھنڈے دے ناپ تول نوں ہم آہنگ کرنا سی تے بھارت نے انہاں دناں ایہ نظام نواں نیا اپنایا سی ۔17 اگست 1968ء نوں ایہ معیارات ہور قبول کرلئی گئياں۔[4] ایہ تمام معیارات بھارتی پرچم دے سائز،رنگ،چمک ،دھاگاں تے رسیاں دا احاطہ کردے سن ۔ انہاں معیارات دا تحفظ بھارتی قانون کردا اے تے انہاں اُتے عمل نا کرنے دی صورت وچ سزا دے طور اُتے جرمانہ یا قید ہوسکدی اے۔[27][28]
کھادی یا ہتھ توں بننے ہوئے کپڑے نوں ہی پرچم دے بنانے دے لئی استعمال کیتا جاسکدا اے جدوں کہ اس دے علاوہ کِسے ہور طریقے توں بنا پرچم دا کپڑا قانون دے مطابق ناقابل استعمال اے جس اُتے تن سال قید مع جرمنیا ہوئے سکدا اے۔ کھادی دے لئی کاٹن ،ریشم تے اوون دی قید اے۔ کڈی دو قسم دی ہُندی اے اک جو پورے پرچم اُتے مشتمل ہُندی اے جدوں کہ اک اوہ حصہ جو کھمبے دے نال پرچم دے حصہ اُتے ہُندی اے ایہ حصہ رنگین ہُندی اے۔ کڈھی دے کپڑے نوں تن دھاگاں نوں اک نال بن دے بنایا جاندا اے جدوں کہ عام طور اُتے اس وچ دو دھاگے استعمال ہُندے نيں۔ بننے دا ایہ طریقہ نہایت کم ہی دیکھیا جاندا اے تے پورے بھارت وچ 20 توں وی کم ایداں دے ادارے نيں جو ایہ ہنر سیکھاندے نيں۔ ہدایات دے مطابق ایہ گل وی کہی گئی اے کہ اک سکوائر سینٹی میٹر وچ 150 دھاگے استعمال ہونے چاہئاں جدوں کہ اک سکوائر فٹ دا وزن 205 گرام ہونا چاہیدا۔
یہ بننے ہوئے کھادی شمالی کرناٹکہ دے ضلعے دھرواڈ تے بگل کوٹ دے دو دستکاری مراکز توں مہیا کیتے جاندے نيں۔ فی الحال کرناٹکا گرمیودگا سمیکدا سنگھا جو ہوبلی وچ قائم اے ہی سرکاری اجازت دے مطابق پورے بھارت وچ جھنڈاں دی تیاری تے ترسیل دا کم کردی اے۔ انہاں ادراں نوں جھنڈے بنانے دے حقوق کھادی ڈویلپمنٹ تے ولیج انڈسٹریز کمیشن جاری کردے نيں اگرچہ بی آئی ایس دے پاس قائدے توں ہٹ کر کم کرنے والےآں دے حقوق دی تنسیخ دا اختیار اے۔ ابتدا وچ قومی جھنڈے دے ہتھ توں بننے دے کم دا آغاز دھرواد ضلع دے اک چھوٹے گااں گراگ وچ ہويا۔ اک مرکز آزادی دے لئی لڑنے والےآں نے 1954 وچ دھرواد تلوک کشتریا سیوا سنگھ دے ناں توں کھولیا سی ايسے مرکز نے ہی فیر جھنڈے بنانے دا اجازت نامہ حاصل کیتا۔
جھنڈے نوں بننے دے بعد بی آئی ایس دے ہاں بھیجیا جاندا اے جو معیار دی جانچ کردی اے۔ مواد دی جانچ دے بعد منظوری دی صورت وچ اسنوں دوبارہ فیکٹری وچ بھیجیا جاندا اے۔ اس دے بعد اسنوں زعفرانی ،سفید تے سبز رنگ دتے جاندے نيں۔ اشوک دے چکرا نوں پرنٹ یا سوئ دھاگے توں سفید حصے اُتے چھاپا جاندا اے۔ اس گل نوں وی مدنظر رکھیا جاندا اے کہ آیا ایہ نشان دونے جانب وی نظر آندے نيں یا نئيں تے کیہ ایہ دونے حصےآں توں مطابقت رکھدے نيں یا نہيں۔ اس دے بعد جھنڈاں دے تِناں حصےآں نوں سیا جاندا اے اس دے ایہ مواد استری دے لئی بھیجی جاندی اے تے فیر اس دی پیکجنگ ہُندی اے۔ بی آئی ایس اس دے بعد رنگاں دا دیکھدی تے اس دے بعد ہی جھنڈے نوں ویچیا جاسکدا اے۔
پروٹوکول[لکھو]
جھنڈے دی نمائش تے استعمالات نوں فلیگ کوڈ آف انڈیا 2002ء (یہ قانون فلیگ کوڈ آف انڈیا ،اصلی قانون دے بعد بنائی گئی) ،ایمبلم اینڈ نیمز (غلط استعمال اُتے روک) تے قومی چیزاں دی تحقیر دی روک ایکٹ 1971ء دے مطابق کيتی جاندی اے۔[4]جھنڈے دی جان بجھ کر توہین یا اس دے وقار وچ کمی کرنا یا اسنوں اس طرح استعمال کرنا کہ جس دی قانون اجازت نئيں دیندا قابل مواخذہ عمل اے جس دی سزا تن سال قید ،جرمنیا یا بیک وقت دونے وی ہوسکدے نيں۔ سرکاری قانون دے مطابق پرچم زمین یا پانی نوں نئيں چھونا چاہیے یا کِسے وی شکل وچ اک پردے دے طور اُتے استعمال نئيں کیتا جانا چاہیے۔[4] پرچم نوں جبن کے الٹا نئيں لگایا جا سکدا زعفرانی پٹی نوں اُتے ہونا جاہیے، کِسے وی چیز وچ ڈبویا نئيں جانا چاہیے، نہ ہی اس وچ کوئی چیز پائی جانی جاہے ما سوائے پھُل دی پنکھڑیاں دے جو نوں پرچم نوں لہرانے توں پہلے پائی جاندی نيں۔[4] پرچم اُتے کچھ وی لکھیا نئيں جا سکدا۔ جدوں اسنوں باہر کھلے وچ لگایا جائے تاں موسمی حالات توں قطع نظر اسنوں ہمیشہ طلوع آفتاب توں غروب آفتاب تک لہرایا جانا چااے۔[4][29]
جھنڈے نوں کدی وی الٹا نئيں دیکھانا چاہیدا۔ جھنڈے نوں عمودی رکھدے ہوئے 90 دے زاویے توں زیادہ نئيں موڑنا چاہیے نا ہی اس دے الٹ کرنے دی اجازت اے۔ جھنڈے نوں کتاب دی صورت ہونی چاہیے یعنی جداں اوراق نوں اُتے توں تھلے تے سجے توں کبھے پڑھیا جاندا اے تے اسنوں الٹ موڑنے دی صورت وچ نتیجہ وی ایسا ہی ہونا چاہیے۔ جے نمائش دے لئی رکھے جھنڈے دی حالت خراب ہوئے یا پھٹا ہوئے یا اسنوں لگائے جانے والے کھمبے دی حالت وی دگراں ہوئے تاں اسنوں وی توہین سمجھی جائے گی۔[1]
بھارتی قانون دے مطابق عام شہری جھنڈاں نوں ماسوائے یوم آزادی تے یوم جمہوریہ دے علاوہ استعمال نئيں کرسکدے۔2001ء وچ امریکا وچ رہنے والے بھارتی صنعت کار نوین جندال نے اپنے دفتر وچ جھنڈے دا استعمال کیتا تاں حکام نے ایہ جھنڈا انہاں توں ضبط کیتا تے انہاں نوں اس حوالے توں تنبیہ کيتی۔ بعد وچ دلی دی ہائی کورٹ وچ انہاں نے اک عوامی پٹیشن دائر دی جس وچ انہاں نے کہیا دے عوام دی جانب توں جھنڈے نوں باوقار تے تعظیم توں استعمال کرنا انہاں دا حق اے ،تے اس طرح اوہ اپنے ملک نال محبت دا اظہار کردے نيں۔[30][31]
کیس دے اختتام اُتے سپریم کورٹ نے جندال دی گل کيتی تائید کيتی تے حکومت نوں اس حوالے توں کم کرنے دا کہیا۔کابینہ بھارت نے تب 26 جنوری 2002ء توں تمام شہریاں نوں سال دے کِسے وی دن جھنڈے لہرانے دی اجازت دتی اس گل اُتے کہ اس دا وقار مجروح نا ہوئے۔ ایہ گل وی کہی گئی کہ ایہ اجازت قانون دی حیثیت نئيں رکھدا جدوں کہ پرانے کوڈ دے حدود وی لاگو رہن گے، ہور جھنڈے دا ستعمال اک اخذ کردہ حق اے نا کہ اصل انسانی حق جو ہر شہری نوں میسر ہُندے نيں تے اسنوں وی بھارتی آئین دی 19واں ترمیم دے مطابق دیکھیا جانا چاہیدا۔[4]
اصل کوڈ دے مطابق جھنڈے دا وردی،لباس یا کِسے دوسری چیز اُتے چھاپنا منع اے۔2005 وچ حکومت ہند نے اس حوالے توں کچھ رعایتاں دتیاں اس دے مطابق جھنڈے نوں کولہاں توں تھلے یا زیرجامہ اس مقام اُتے چھاپنا،تکیوں اُتے اسنوں چھاپنا یا کِسے دوسرے لباس اُتے چھاپنا منع اے۔[32]
خراب جھنڈو ں ٹھکانے نے لگانے دا عمل وی فلیگ کوڈ وچ شامل اے۔ تباہ حال یا پرانے جھنڈاں نوں بے ادبی دے نال ختم کرنا منع اے ؛اس دی بجائے اسنوں پرائیوٹ طور اُتے با عزت طریقے توں ختم کرنا چاہیدا جس دی اول صورت اسنوں جلیانا اے یا اس دے علاوہ کوئی صورت ہونی چاہیدا جو جھنڈے دے احترام نوں ملحوظ رکھے۔[1]
نمائش[لکھو]
جب دو جھنڈاں دی نمائش مقصود ہوئے تاں اس دا صحیح طریقہ ایہ اے کہ انہاں نوں پوڈیم دے پِچھے دیوار اُتے افقی طور اُتے پھیلایا جاندا اے۔ جھنڈاں دے شروع دا حصے اک دوسرے دی طرف ہونے چاہیے جدوں کہ زعفرانی پٹی اُتے ہونی چاہیے۔ پرچم کدی وی میز نوں ڈھانپنے والے غلاف، گرجاں وچ لکھنے یا گانے دے ڈیسک، پوڈیم یا عمارتاں تے جنگلے توں نئيں لپٹایا جانا چاہیے۔[1]
جب کدی وی کِسے ہال دے اندر جھنڈے نوں رکھیا جائے تاں اسنوں ہمیشہ سجے جانب یعنی ناظرین دے کبھے ہتھ دی جانب رکھیا جائے ایہ مقام جھنڈے دے با اختیار ہونے نوں ظاہر کردی اے۔ لہذا کِسے ہال یا کِسے دوسرے میٹنگ وچ جھنڈے نوں رکھیا جائے تاں اسنوں مقرر دے سجے جانب رکھیا جائے۔ جے ہال وچ ایہ کدرے تے ہوئے تاں اسنوں تمام سامعین دے سجے جانب رکھیا جائے۔ جھنڈے نوں نمائش دے وقت مکمل طور اُتے پھیلایا جانا چائے۔ جے جھنڈے نوں پوڈیم دے دیوار اُتے عمودی طور اُتے رکھیا جائے تاں زعفرانی رنگ ناظرین دے کبھے جانب ہونی چاہیدا۔[1]
جے جھنڈا کِسے جلوس یا پیراڈ وچ ہور جھنڈاں دے نال ہوئے تاں پرچم نوں تمام جھنڈاں دے سجے جانب رکھیا جانا چاہیدا جدوں کہ درمیان وچ ہونے دی صورت وچ اسنوں سب توں اگے رکھیا جانا چاہیدا۔ پرچم نوں کِسے مجسمے ،یادگار یا تختی دے تنیڑے نقاب کشائی دے طور اُتے تاں استعمال کیتا جاسکدا اے لیکن اس توں کِسے چیز نوں وی ڈھانپنے دی اجازت نئيں ہُندی۔ پرچم نوں احترام دے طور اُتے کدی وی کِسے شخص دے پاس یا چیز اُتے ڈپ نئيں کیتا جانا چاہیدا اسوقت جدوں ایہ پرچم کِسے دوسرے ریاستی ،تنظیمی یا ہور کِسے پرچم دے سامنے ہوئے جنھاں احترام دے طور اُتے ڈپ کیتا جاندا اے۔ پرچم کشائی دی کِسے تنیڑے وچ جدوں جھنڈا حاضرین دے سامنے توں گزرے تاں تمام حضرات نوں ادب توں اس دا سامنا کرنا چاہیدا تے اس دوران وچ سب نوں مستعد رہنا چاہیدا۔ جدوں کہ باوردی لوکاں نوں پرچم نوں صحیح سلیوٹ پیش کرنا چاہیدا۔ جدوں پرچم قطار توں گزرے تاں اسنوں سیپرت کرنا یا مستعد رہنا چاہیدا۔ کِسے معزز دا بنا ٹوپی پہنے سلیوٹ دینا جائز اے۔ پرچم دے تسلیمات دے بعد قومی ترانے دا آغاز کیتا جانا چاہیدا۔[1]
قومی جھنڈے نوں سواری اُتے لگانے دا اعزاز صرف صدر،نائب صدر ،وزیر اعظم،ریاستی گورنر،ریاستی وزیر اعلیٰ،وفاقی وزراء،ارکان پارلیمان ،وفاق تے ریاستاں دے اسمبلی دے ارکان،عدالت عظمیٰ،ہائی کورٹ دے ججز،تے بری ،بحری فضائی فوج دے فلیگ آفیسر نوں میسر اے۔ جھنڈے نوں گڈی دے سامنے درمیان یا سامنے سجے جانب لگایا جاندا اے۔ جدوں کِسے غیر ملکی معزز شخصیت نوں حکومت سواری دیندی اے تاں پرچم سجے جانب جدوں کہ غیر ملکی پرچم کبھے جانب لگائی جاندی اے۔[4]
قومی پرچم نوں اس جہاز اُتے وی لگایا جاندا اے جس نے صدر یا نائب صدر نوں دوسرے ملک لے جانا ہُندا اے۔ قومی پرچم دے نال جس ملک دا دورہ ہوئے اوتھے دا جھنڈا وی لگایا جاندا اے ،جے راستے وچ کِسے ملک وچ جہاز دا پڑاو ہوئے تاں اس صورت وچ اوتھے ٹھہرنے دے عرصے تک متعلقہ ملک دا جھنڈا وی لگایا جاندا اے۔ جدوں صدر دا پڑاو بھارت وچ ہی ہوئے تاں پرچم نوں جہاز دے اس مقام اُتے جتھے توں صدر نکلدے نيں یا داخل ہُندے نيں اُتے لگایا جاندا اے ؛اسی طرح پرچم نوں ریل گڈی اُتے وی لگایا جاندا اے لیکن صرف اس صورت وچ جدوں ٹرین کھڑی ہوئے یا اسٹیشن پہنچ چکی ہوئے۔[1]
جب بھارتی پرچم نوں ہور کئی غیر ملکی پرچماں دے نال بھارت وچ لگایا جائے تاں اسنوں سب دے شروع وچ لگایا جائے۔ جدوں سِدھے قطار وچ جھنڈے ہاں تاں بھارتی پرچم نوں سجے جانب (ناظر دے کبھے جانب) لگایا جائے جدوں کہ ہور جھنڈاں نوں ملکاں دے ناں دے حروف تہجی دی ترتیب وچ رکھیا جائے۔ اس موقع اُتے ہور تمام جھنڈاں دے سائز برابر ہونے چاہیدا جدوں کہ کوئی وی پرچم دا سائز بھارتی پرچم توں وڈا نئيں ہونا چاہیدا۔ بھارتی پرچم نوں نہ صرف سب توں پہلے رکھیا جائے بلکہ قطار وچ موجود پرچماں وچ حروف تہجی دے لحاظ توں وی بھارتی پرچم نوں رکھیا جائے۔ جھنڈے نوں بالمقابل رکھدے ہوئے بھارتی جھنڈے نوں سجے جانب رکھیا جائے۔ لیکن جدوں اقوام متحدہ دا جھنڈا رکھیا جائے تاں اس وچ رعایت ہوئے سکدی اے۔[1]
بھارتی اصول کہندے نيں کہ جدوں پرچم نوں اشتہاری بینراں یا غیر قومی جھنڈیاں دے نال دکھایا جائے تاں اسنوں ناظر دے سجے جانب یا باقی تمام جھنڈاں وچ سب توں اُتے دکھایا جائے یا اسنوں درمیان وچ رکھیا جائے۔ پرچم دے کھمبے نوں قطار دی صورت وچ سب دے درمیان وچ رکھاجائے لیکن جے ہور تمام پرچم اک ہی ہاں تاں پرچم نوں سب توں اُچا دکھا یا جائے۔[1]
سرنگاں[لکھو]
پرچم سرنگاں کرنے دا مقصد سوگ نوں ظاہر کرنا ہُندا اے۔ اس گل دا فیصلہ کہ پرچم سرنگاں رہے گا یا نئيں،بھارتی صدر کردا اے جنہاں نوں ایہ وی اختیار حاصل اے کہ اوہ مدت دا تعین کرن کہ پرچم کِنے عرصے تک سرنگاں رہے گا۔ جدوں بھارتی پرچم نوں سرنگاں کرنا ہوئے تاں سب توں پہلے پرچم نوں پول (لوہے دا ستون سا جس اُتے پرچم لگایا جاندا اے ) دے بالکل اُتے پہنچایا جاندا اے۔ سوگ دے دن یا دناں وچ صرف بھارت دے قومی پرچم سرنگاں رہندے نيں باقی تمام تر ہور پرچم (جداں پرچم وزیر اعظم،ریاستی پرچم،وغیرہ) سرنگاں نئيں کیتے جاندے۔
صدر بھارت،ننائب صدر بھارت یا وزیر اعظم دے وفات اُتے بھارت بھر وچ قومی پرچم نیم سرنگاں رہندا اے۔ اس دے علاوہ مکلم پارلیمان (اسپیکر)، چیف جسٹس تے وفاقی یا مرکزی وزراء دی وفات اُتے نويں دہلی تے اس ریاست وچ جتھے ایہ عہدیدار پیدا ہُندا اے اوتھے پرچم نیم سرنگاں رہندا اے۔ کِسے گورنر یا ریاستی وزیراعلیٰ دے وفات اُتے بھارتی پرچم اس ریاست وچ نیم سرنگاں رکھیا جاندا اے جس ریاست یا علاقے دا گورنر یا وزیراعلیٰ وفات پاگیا ہوئے۔
بھارتی پرچم نوں کچھ مواقع اُتے سرنگاں نئيں رکھیا جاندا انہاں مواقع وچ یوم جمہوریہ (26 جنوری)، یوم آزادی بھارت (15 اگست) ۔گاندھی جیاندی (2 اکتوبر)، قومی ہفتہ (6-13 اپریل) تے ہور ریاستی تقاریب شامل نيں ماسوائے انہاں عمارتاں توں جنہاں دا تعلق اعلیٰ مرگ شخصیتاں توں ہوئے۔ اگرچہ مردے نوں عمارت توں کڈ دینے دی صورت وچ وی انہاں عمارتاں اُتے پرچم مکمل سرنگاں رہندا اے۔
جب کوئی بیرونی ملک نال تعلق رکھنے والا معزز شخص وفات پاندا اے تاں اس دے یوم وفات اُتے پرچم سرنگاں رہے گا یا نئيں اس دا فیصلہ وزارت داخلہ دے ہدایات دے مطابق کیتا جاندا اے۔
جب کِسے ریاستی ،فوج یا نیم فوجی دستے دا اہلکار ماریا جاندا اے تاں اس دے تابوت نوں بھارت دے قومی پرچم وچ لپیٹا جاندا اے، اُتے اس پرچم نوں نہ تاں جنازے دے نال قبر وچ دفنایا جاندا اے تے نہ ہی جلایا جاندا اے۔[1]
ہور ویکھو[لکھو]
حواشی[لکھو]
حوالے[لکھو]
- ↑ 1.00 1.01 1.02 1.03 1.04 1.05 1.06 1.07 1.08 1.09 1.10 "Flag Code of India". Ministry of Home Affairs, Government of India. 25 جنوری 2006. https://web.archive.org/web/20060110155908/http://mha.nic.in/nationalflag2002.htm. Retrieved on 11 اکتوبر 2006.
- ↑ 2.0 2.1 2.2 2.3 2.4 Bureau of Indian Standards (1968). "IS 1 : 1968 Specification for the national flag of India (cotton khadi)". Government of India. http://web.archive.org/web/20190106215803/https://archive.org/details/gov.in.is.1.1968%20. Retrieved on 2012-07-23.>
- ↑ 3.0 3.1 سانچہ:Cite document
- ↑ 4.0 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6 4.7 4.8 4.9 "Flag code of India, 2002". Fact Sheet. Press Information Bureau, Government of India. 4 اپریل 2002. http://web.archive.org/web/20190106215757/http://pib.nic.in/feature/feyr2002/fapr2002/f030420021.html. Retrieved on 11 اکتوبر 2006.
- ↑ "Flag of India". انسائیکلوپیڈیا بریٹانیکا. Encyclopædia Britannica Online. 2009. Archived from the original on 6 جنوری 2019. Retrieved 2 جولائی 2009. Check date values in:
|archivedate=, |accessdate=
(help) - ↑ 6.0 6.1 Heimer, Željko (2 جولائی 2006). "India". Flags of the World. http://web.archive.org/web/20190106215832/https://www.crwflags.com/fotw/flags/in.html. Retrieved on 11 اکتوبر 2006.
- ↑ "Flag Code of India, 2002". Government of India. 3 اپریل 2002. http://web.archive.org/web/20190109171936/http://pib.nic.in/feature/feyr2002/fapr2002/f030420021.html. Retrieved on 23 Novmber 2014.
- ↑ Virmani 1999, p. 172
- ↑ Roy 2006, p. 498
- ↑ Volker Preuß. "British Raj Marineflagge" (in de). http://web.archive.org/web/20190106215830/https://www.flaggenlexikon.de/findien.htm%20. Retrieved on 2005-09-04.
- ↑ Virmani 1999, p. 173
- ↑ Virmani 1999, p. 174
- ↑ Virmani 1999, pp. 175–176
- ↑ Roy 2006, p. 505
- ↑ Roy 2006, pp. 498–499
- ↑ "A Flag for India". Luton Times and Advertiser. 21 مئی 1909. http://web.archive.org/web/20190106215815/https://www.britishnewspaperarchive.co.uk/account/register?countrykey=0&showgiftvoucherclaimingoptions=false&gift=false&nextpage=/account/login?returnurl=%2fviewer%2fbl%2f0000536%2f19090521%2f002%2f0001&rememberme=false&cookietracking=false&partnershipkey=0&newsletter=false&offers=false®isterreason=none&showsubscriptionoptions=false&showcouponmessaging=false&showfreetrialmessaging=false&showregisteroptions=false&showloginoptions=false&isonlyupgradeable=false. Retrieved on 27 اگست 2015.
- ↑ Virmani 1999, pp. 176–177
- ↑ Virmani 1999, pp. 177–178
- ↑ Roy 2006, pp. 503–505
- ↑ 20.0 20.1 Virmani 1999, pp. 181–186
- ↑ Virmani 1999, pp. 187–191
- ↑ Roy 2006, p. 508
- ↑ انڈیا پوسٹیج Stamps 1947–1988۔(1989) Philately branch, Department of Posts, India.
- ↑ Souvenir sheet of the Independence series of stamps, Indian Posts, 1948
- ↑ Jha 2008, pp. 106–107
- ↑ "Indian Standards" (PDF). Bureau of Indian Standards. http://web.archive.org/web/20190111123731/https://bis.gov.in/sf/pow/txd.pdf%20. Retrieved on 29 نومبر 2008.
- ↑ Vattam, Shyam Sundar (15 جون 2004). "Why all national flags will be 'Made in Hubli'". Deccan Herald. https://web.archive.org/web/20060522230211/http://www.deccanherald.com/deccanherald/jun152004/spt2.asp. Retrieved on 11 اکتوبر 2006.
- ↑ Aruna Chandaraju (15 اگست 2004). "The Flag Town". The Hindu (Chennai, India). http://www.hindu.com/mag/2004/08/15/stories/2004081500450200.htm. Retrieved on 10 فروری 2010.
- ↑ پریس ٹرسٹ آف انڈیا (24 دسمبر 2009). "Now, Indians can fly Tricolour at night". دی ٹائمز آف انڈیا. http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-12-24/india/28074561_1_national-flag-flag-code-naveen-jindal. Retrieved on 10 فروری 2010.
- ↑ "My Flag, My Country". Rediff.com. 13 جون 2001. http://web.archive.org/web/20190106215838/https://www.rediff.com/news/2001/jun/13spec.htm. Retrieved on 15 نومبر 2007.
- ↑ "Union of India v. Navin Jindal". Supreme Court of India. https://web.archive.org/web/20041224041041/http://www.supremecourtonline.com/cases/9305.html. Retrieved on 1 جولائی 2005.
- ↑ Chadha, Monica (6 جولائی 2005). "Indians can wear flag with pride". BBC. http://web.archive.org/web/20190106215759/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4656963.stm. Retrieved on 18 فروری 2012.
بیرونی ربط[لکھو]
![]() |
وکیمیڈیا کامنز چ مورتاں: بھارت دا پرچم |
![]() |
Wikiquote has quotations related to: Flag of India |
- "National Flag". National Portal of India. حکومت ہند. https://web.archive.org/web/20100126160054/http://india.gov.in/knowindia/national_flag.php. Retrieved on 8 فروری 2010.
- "History of Indian Tricolour". National Portal of India. حکومت ہند. https://web.archive.org/web/20100809095826/http://india.gov.in/myindia/national_flag.php. Retrieved on 2010-08-15.
- "Flag Code of India". Ministry of Home Affairs (India). http://www.mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/flagcodeofindia_070214.pdf. Retrieved on 30 اگست 2015.
- سانچہ:FOTW